Zuma belooft nieuw tijdperk in strijd tegen aids

De tijd dat de politieke leiders in Zuid-Afrika de aidscrisis ontkenden, zijn definitief voorbij. President Zuma belooft ruimere behandeling van patiënten.

TO GO WITH AFP STORY BY TABELO TIMSE A girl stands by the mother at the Nkosi's Haven, a shelter and care for destitute HIV-infected mothers and their children on November 25, 2009 in Johannesburg. While South Africa's HIV infections have stabilised experts warn that the consquences of the country's failure to act on time against the epidemic has produced an alarming number of AIDS orphans. AFP PHOTO / STEPHANE DE SAKUTIN AFP

„In Zuid-Afrika sterven iedere dag duizend mensen aan aids of aidsgerelateerde ziektes. En dagelijks komen er 1.500 nieuwe besmettingen bij”, somt Vuyiseka Dubula droogjes op. Toch is de algemeen secretaris van de actiegroep Treatment Action Campaign (TAC) optimistisch. „Aids wordt in ons land eindelijk serieus genomen”, zegt ze. „Als president Zuma zo doorgaat, dan zal het tij spoedig keren. De tijd van door de overheid gesteunde aidsontkenning is echt voorbij.”

Jacob Zuma openbaarde gisteren, Wereld Aids Dag, de nieuwe benadering van aids in Zuid-Afrika, het land met de meeste hiv-besmettingen. Bijna 6 miljoen mensen hier dragen volgens VN-organisatie UNAIDS het virus: 18 procent van de volwassen bevolking. In een nu al historische toespraak beloofde Zuma dat meer mensen vanaf volgend jaar voor behandeling in aanmerking komen. „Laat dit het begin van een nieuw tijdperk zijn”, zei Zuma. „Laat de politisering en eindeloze debatten over hiv en aids ophouden.”

Onder president Thabo Mbeki, die in september 2008 na negen jaar aftrad, stond Zuid-Afrika internationaal voor schut. Zuid-Afrikaanse aidsonderzoekers behoren tot de wereldtop, maar Mbeki liet zich voor zijn beleidskeuzes bij voorkeur adviseren door een obscuur gezelschap van zogenoemde ‘aidsdissidenten’: kwakzalvers en tegendraadse wetenschappers die het reguliere onderzoek wantrouwen en de relatie tussen hiv en aids ontkennen.

Mbeki bevroedde westerse complotten om Afrika te ondermijnen, aidsremmende medicijnen zouden giftig zijn en onder invloed van de Nederlandse natuurgenezer Tine van der Maas schreef zijn minister van Volksgezondheid, Manto Tshabalala-Msimang, aidspatiënten een dieet van knoflook, olijfolie, citroenen en bieten voor. Pas na een door de TAC aangespannen rechtszaak kwamen aidsremmers in 2003 voor arme Zuid-Afrikanen beschikbaar. Mondjesmaat, want provinciale politici van regeringspartij ANC wilden president Mbeki cum suis niet voor het hoofd stoten.

Na Mbeki’s vertrek begon het puinruimen. Actievoerders van de TAC dansten door de straten van Kaapstad toen bekend werd dat Tshabalala-Msimang, bijgenaamd ‘Doctor Beetroot’ (rode biet) niet terugkeerde als minister.

In zijn toespraak erkende Zuma gisteren zonder voorbehoud dat Zuid-Afrika te weinig heeft gedaan. De in mei aangetreden president waarschuwde dat „buitengewone maatregelen” nodig zijn om het land op de rails te houden. „Voor het eerst”, jubelt publicist en activist Nathan Geffen, „onderkende een Zuid-Afrikaanse president de ernst en omvang van de crisis.”

Terwijl tot nu toe alleen patiënten behandeld werden die al daadwerkelijk aids hebben, komen vanaf april volgend jaar ook medicijnen beschikbaar voor mensen die wel hiv hebben maar waarvan het immuunsysteem nog niet zo sterk verzwakt is dat ze gemakkelijk met aids samenhangende ziektes als tuberculose krijgen. Zuma zegde bovendien toe dat babies met hiv behandeld zullen worden. Naar schatting 59.000 kinderen in Zuid-Afrika worden in 2009 met hiv geboren.

Zuma’s nieuwe minister van Volksgezondheid, de arts Aaron Motsoaledi, gaf onlangs bij de presentatie van nieuwe schokkende cijfers Mbeki de schuld van de omvang van de epidemie. Zijn „houding tot hiv/aids heeft ons hier gebracht”, zei de minister. De voorzitter van de jongerenbeweging van de met het ANC meeregerende communistische partij vindt het tijd voor „vervolging” van Thabo Mbeki en zijn minister van Volksgezondheid „wegens genocide”. Onderzoekers van de universiteit van Harvard becijferden vorig jaar dat door Mbeki’s weigering op grote schaal aidsremmers te verstrekken in Zuid-Afrika 300.000 mensen onnodig stierven. ANC-politica Nozizwe Madlala-Routledge, die onder Mbeki als onderminster het veld moest ruimen na aanvaringen met Tshabalala-Msimang, suggereerde eerder een waarheidscommissie om te onderzoeken hoe het aidsbeleid van het ANC zo verkeerd kon lopen.

Maar beide plannen maken weinig kans. Laakbare doden door overheidsbeleid vallen niet onder de juridische definitie van genocide en ANC-zwaargewichten durven een waarheidscommissie niet aan. Toch zal iemand ter verantwoording geroepen moeten worden, vindt ook Dubala van actiegroep TAC. „Ik weet niet of dat in de rechtbank moet. We willen vooral publieke excuses van Mbeki en minister Msimang. Je kunt niet zomaar in de anonimiteit verdwijnen terwijl je zo veel doden op je geweten hebt.” Vakbondskoepel Cosatu sloot zich deze week aan bij de roep om excuses.

„Het is in ieder geval leerzaam om op welke manier dan ook te bekijken hoe het beleid zo heeft kunnen ontsporen”, zegt Kerry Cullinan, die onlangs een boekje samenstelde over „het Zuid-Afrikaanse hiv/aids-mysterie”. „Mbeki had te veel macht: ideologie ging voor wetenschappelijk geschraagd beleid en iedereen wilde bij hem in een goed daglicht staan. Zuid-Afrika is een levendige democratie, maar die centralisatie van macht bleek levensgevaarlijk.”

Terwijl volgens onderzoeken de meeste Zuid-Afrikanen het gevaar van hiv en aids kennen, heeft minder dan 10 procent zich laten testen. Zuma riep gisteren landgenoten op „verantwoordelijkheid te nemen” en zich te laten testen. „De regering wil per 2011 de nieuwe infecties halveren en 80 procent van de mensen met hiv onder behandeling hebben”, zegt Dubula. „Wil je dat wil halen, dan moet iedereen zijn status kennen.”

Zuma’s eigen vergissingen zijn volgens haar „nu vergeten”. In 2006 verklaarde Zuma in de rechtbank dat hij na onbeschermde seks met een met hiv besmette vrouw een douche had genomen om zich op te frissen. „Zuma is nu president en toont leiderschap. Laten we proberen naar de toekomst te kijken.”

    • Peter Vermaas