Geen Damien Hirst

Met een zeer goed beveiligd transport is een 1,8 miljoen jaar oude fossiele schedel in Leiden gearriveerd.

Van de aanvankelijke scepsis over de vondst is weinig over.

WFA44T:SCHEDEL VAN DMANISI:LEIDEN;27NOV2009-Professor Davis Lordkipanidze (M), directeur van het Georgisch Nationaal museum, reist naar Naturalis in Leiden met de Schedel Van Dmanisi. De schedel is van de vroegste mensachtige die ooit buiten Afrika gevonden is. De vondst van de 1,8 miljoen jaar oud schedel werpt veel vragen over de evolutie van de mens. De schedel wordt uitgepakt en vertoont aan de pers.WFA/pc/str.Pierre Crom WFA PIERRE CROM

Glanzend ligt de schedel in zijn eentje in de helverlichte Schatkamer van Naturalis. Acht jaar geleden gevonden in Dmanisi in Georgië, 1,8 miljoen jaar oud en vrijdag onder politiebegeleiding en onder grote belangstelling in Leiden aangekomen. Hij heeft alleen een codenaam, D2700. „Bijnamen horen bij reconstructies”, vindt David Lordkipanidze, directeur van het Georgisch Nationaal Museum en projectleider van de opgravingen in Dmanisi.

Waar de schedel van kunstenaar Damien Hirst symbool staat voor vergankelijkheid en eeuwigheid, is deze schedel vraagteken en uitroepteken als het gaat om menselijke evolutie. „Denk eraan: wordt vervolgd!” lijkt hij wetenschappers die zich met dit onderwerp bezighouden, toe te roepen.

Zaterdag waren enkele van die (buitenlandse) wetenschappers in Naturalis bijeen als sprekers op een drukbezocht wetenschappelijk congres over menselijke evolutie en de betekenis van de vondsten in Dmanisi. Organisator was Wil Roebroeks, hoogleraar prehistorie van de Universiteit Leiden.

Lordkipanidze herinnert zich de scepsis van wetenschappers, toen hij de eerste vondst van een fossiel uit Dmanisi presenteerde. Dat was in 1991 in Frankfurt. Bij wat begonnen was als een opgraving van een middeleeuwse burcht waren eerst sporen uit de Bronstijd en later ook werktuigen van vroege mensachtigen opgegraven. En een onderkaak, die 1,8 miljoen jaar oud werd gedateerd.

De wetenschappelijke wereld schoof de vondst opzij, want die was gedaan door onderzoekers zonder reputatie en in strijd met de heersende ideeën. Op basis van de toen als betrouwbaar beschouwde vondsten ging men ervan uit dat Homo erectus 1 miljoen jaar geleden bakermat Afrika had verlaten om zich richting Azië te verspreiden.

In de loop der jaren werden Dmanisi en Lordkipanidze serieuzer genomen. Zeker toen in 1999 de eerste van intussen vijf schedels werd gevonden. De sedimenten waarin de schedels en andere fossiele skeletresten zijn gevonden, zijn in samenwerking met buitenlandse onderzoekers met zekerheid gedateerd op 1,75 tot 1,85 miljoen jaar geleden.

De vroege mensachtigen van Dmanisi vallen op door hun geringe herseninhoud (600-750 cc) en lengte (140-150 cm). Daarmee vallen ze tussen Homo habilis en Homo erectus. Lordkipanidze waakt ervoor, nu de opgravingen en het onderzoek nog steeds doorgaan, al over een aparte soort te spreken. Maar voor het geval dat heeft hij wel alvast een naam laten vastleggen: Homo georgicus.

Archeoloog Robin Dennell, hoogleraar in Sheffield, was er in 1991 in Frankfurt bij. Ook hij had zijn twijfels. „Ik was opgegroeid met het idee dat Out of Africa I één miljoen jaar geleden heeft plaatsgevonden. Dat onderwees ik ook aan mijn studenten.” Door de vondsten van Dmanisi gaan de meeste wetenschappers ervan uit dat Homo erectus iets eerder dan 1,8 miljoen jaar geleden uit Afrika is getrokken. Dennell en Wil Roebroeks gaan nog een stap verder. Vier jaar geleden publiceerden ze in Nature de hypothese dat Homo erectus rond 1,8 miljoen jaar geleden in Zuidwest-Azië is ontstaan. „Vandaar is hij verder naar het oosten getrokken, maar ook naar Europa én Afrika. Dat betekent dus dat een andere vroege mensachtige dan Homo erectus meer dan twee miljoen jaar geleden uit Afrika is vertrokken.”

Dennell zegt dat nieuwe dateringen van eerder gedane paleolithische vondsten in het Nihewan Bekken, ongeveer 150 kilometer ten noordwesten van Peking, de hypothese ondersteunen. De in 1964 ontdekte Lantian Mens, het oudste fossiel van een vroege mensachtige in China, wordt volgens Dennel nu op ongeveer 1,2 miljoen jaar oud gedateerd. Hij verklapt ook een nieuwtje: „Ik kan er nog niet te veel over zeggen omdat het onderzoek nog gaande is, maar hij is een Homo habilis en geen Homo erectus.” Dennell schrikt daarom niet terug voor een andere hypothese: „Meerdere soorten zijn meer dan twee miljoen jaar geleden uit Afrika vertrokken.” Daarbij mag van hem ook gedacht worden aan de Flores-mens.

Tussen Dmanisi en Oost-Azië ligt een gebied van ongeveer 6.000 bij 8.000 kilometer waar geen resten van vroege mensachtigen zijn ontdekt, maar dat ook nauwelijks is onderzocht, zegt Dennell. „Absence of evidence is no evidence of absence. Zolang landen als Turkije, Pakistan en Afghanistan niet net zo goed zijn onderzocht als Oost-Afrika, staat onze hypothese.”