Spannender dan Damien Hirst

Zaterdag werd in Leiden een congres gehouden over de 1,8 miljoen jaar oude fossiele mensenschedel die een dag eerder met een zeer goed beveiligd transport was gearriveerd.

Glanzend ligt de schedel in zijn eentje in de helverlichte Schatkamer van Naturalis. Acht jaar geleden gevonden in Dmanisi in Georgië, 1,8 miljoen jaar oud en vrijdag met politiebegeleiding en onder grote belangstelling in Leiden aangekomen. Hij heeft alleen een codenaam, D2700. „Bijnamen horen bij reconstructies”, vindt David Lordkipanidze, directeur van het Georgisch Nationaal Museum en projectleider van de opgravingen in Dmanisi.

Waar de schedel van kunstenaar Damien Hirst symbool staat voor vergankelijkheid en eeuwigheid, is deze schedel vraagteken en uitroepteken als het gaat om menselijke evolutie. „Denk eraan: wordt vervolgd!” lijkt hij wetenschappers die zich met dit onderwerp bezighouden, toe te roepen.

Zaterdag waren enkele van die (buitenlandse) wetenschappers in Naturalis bijeen als sprekers bij een druk bezocht wetenschappelijk congres over menselijke evolutie en de betekenis van de vondsten in Dmanisi. Organisator was Wil Roebroeks, hoogleraar prehistorie van de Universiteit Leiden.

Lordkipanidze herinnert zich nog de scepsis van wetenschappers, toen hij de eerste vondst van een fossiel uit Dmanisi presenteerde. Dat was in 1991 in Frankfurt. Bij wat begonnen was als een opgraving van een middeleeuwse burcht waren eerst sporen uit de Bronstijd en later ook werktuigen van vroege mensachtigen opgegraven. En een onderkaak, die 1,8 miljoen jaar oud werd gedateerd.

De wetenschappelijke wereld schoof de vondst opzij, want die was gedaan door onderzoekers zonder reputatie en in strijd met de heersende ideeën. Op basis van de toen als betrouwbaar beschouwde vondsten ging men ervan uit dat Homo erectus 1 miljoen jaar geleden bakermat Afrika had verlaten om zich richting Azië te verspreiden.

In de loop der jaren is men Dmanisi en Lordkipanidze serieuzer gaan nemen. Zeker toen in 1999 de eerste van nu vijf schedels werd gevonden. De sedimenten waarin de schedels en andere fossiele skeletresten zijn gevonden, zijn intussen in samenwerking met buitenlandse onderzoekers met zekerheid gedateerd op 1,75 tot 1,85 miljoen jaar geleden.

De vroege mensachtigen van Dmanisi vallen op door hun geringe herseninhoud (600-750 cc) en geringe lengte (140-150 cm). Daarmee vallen ze tussen Homo habilis en Homo erectus. Lordkipanidze waakt ervoor, terwijl de opgravingen en het onderzoek nog altijd doorgaan, nu al over een aparte soort te spreken. Maar voor het geval-dat heeft hij wel alvast een naam laten vastleggen: Homo georgicus.

Archeoloog Robin Dennell, hoogleraar in Sheffield, was er in 1991 in Frankfurt bij. Ook hij had zijn twijfels. „Ik was opgegroeid met het idee dat Out of Africa I één miljoen jaar geleden heeft plaatsgevonden. Dat onderwees ik ook aan mijn studenten.” Intussen gaan door de vondsten van Dmanisi de meeste wetenschappers ervan uit dat Homo erectus iets eerder dan 1,8 miljoen jaar geleden uit Afrika is getrokken. Dennell gaat samen met Wil Roebroeks nog een stap verder. Vier jaar geleden publiceerden ze in Nature de hypothese dat Homo erectus rond 1,8 miljoen jaar geleden in Zuidwest-Azië is ontstaan. „Vandaar is hij verder naar het oosten getrokken, maar ook naar Europa (Atapuerca) én Afrika. Dat betekent dus dat een andere vroege mensachtige dan Homo erectus meer dan twee miljoen jaar geleden uit Afrika is vertrokken.”

Dennell, op doorreis naar Azië, zegt dat nieuwe dateringen van eerder gedane paleolithische vondsten in het Nihewan Bekken, ongeveer 150 ten noordwesten van Beijing, de hypothese ondersteunen. „Stenen werktuigen in Donggutuo worden rond 1,4 miljoen jaar oud gedateerd en de vindplaats Xiaochangliang levert een datering op van 1,2 miljoen jaar oud.” De in 1964 ontdekte Lantian Mens, het oudste fossiel van een vroege mensachtige in China, wordt volgens Dennel nu op ongeveer 1,2 miljoen jaar oud gedateerd. Hij verklapt ook een nieuwtje: „Ik kan er nog niet te veel over zeggen omdat het onderzoek nog gaande is, maar hij is een Homo habilis en geen Homo erectus.” Dennell schrikt daarom niet terug voor een andere hypothese: „Meerdere soorten zijn meer dan twee miljoen jaar geleden uit Afrika getrokken.” Daarbij mag van hem ook gedacht worden aan de Flores-mens.

Tussen Dmanisi en Oost-Azië ligt een gebied van ongeveer 6.000 bij 8.000 kilometer waar geen resten van vroege mensachtigen zijn ontdekt, maar dat ook nauwelijks is onderzocht, zegt Dennell. „Absence of evidence is no evidence of absence. Zolang landen als Turkije, Pakistan en Afghanistan niet net zo goed zijn onderzocht als Oost-Afrika, staat onze hypothese.”

De schedel is t/m 28 februari 2010 te zien in museum Naturalis in Leiden. Daar zijn nu tijdelijk twee topfossielen te zien, want het schedeldakje van de Javamens hoort bij de vaste collectie.