Weg met woorden

Het is weer tijd voor de jaaroverzichten, waaronder die van de ‘woorden van het jaar’. In Nederland koos de Taalunie voor twitteren, een bezigheid waarbij je iemand kan volgen of juist kan ‘unfollowen’. Dat laatste woord maakt een goede kans voor volgend jaar, want woorden met ‘un’ zijn in. Zo werd in de Verenigde Staten door de redactie van de New Oxford American Edition gekozen voor ‘unfriend’ – iemand schrappen uit je virtuele vriendenkring (via sociale media als Facebook).

Op het eerste gezicht lijkt dat een vooruitgang in vergelijking met vorig jaar, toen ‘swaffelen’ de gelukkig weer snel vergeten winnaar was.Maar toch is er reden tot zorg, voor wie 1984 van George Orwell in gedachten houdt. Orwell zou namelijk in deze verschuiving van lichamelijk naar virtueel contact een teken van de tijd herkennen, waarbij de mens steeds meer gereduceerd wordt tot zijn machinale, erger nog, virtuele verschijningsvorm.

In 1984 immers heeft de Partij een totalitaire staat gecreëerd in een van de drie overgebleven werelddelen/staatsvormen. Iedereen wordt in de gaten gehouden, maar gedachten laten zich niet bespioneren en om ook die onder controle te krijgen, wordt gewerkt aan een nieuwe taal: Newspeak. Het doel van die taal is om nuances zoveel mogelijk te weren, en ook om ervoor te zorgen dat er niets meer geformuleerd – en daarmee gedacht – kan worden dat niet past binnen de idealen van de Partij.

Wat moest overblijven was een woordenschat die voor een deel bestaat uit ‘woorden die nodig zijn voor het alledaagse leven – zaken als eten, drinken, werken, kleren aantrekken, de trap op en afgaan, rondrijden, tuinieren, koken, enzovoorts.’ Dan was er een verzameling woorden die alleen van toepassing was op wetenschap en techniek. De meeste van deze woorden bestonden al, alleen woorden met ongewenste bijbetekenissen werden geweerd. En dan, de interessantste categorie, de categorie van woorden met politieke implicaties: samengestelde woorden die alle mogelijke gedachten en ideeën in categorieën moesten onderbrengen.

Talloze woorden moeten hier sneuvelen, ‘het is iets prachtigs, het vernietigen van woorden,’ merkt een personage op wanneer hij ziet dat de nieuwe editie van een woordenboek weer kleiner is geworden – nuances zijn niet meer nodig. En woorden die iets negatiefs betekenen, zijn niet meer toegestaan. Iets kan niet slecht zijn, maar wel ‘ongoed’. En dat klinkt al aardig als ‘unfriend’ – vriendschap wordt op Facebook een simpele binaire kwestie. Klik: je bent bevriend. Klik: nee, nu niet meer.

En de winnaar is niet het enige woord dat op Orwelliaanse puzzelwijze tot stand lijkt gekomen. Een andere kandidaat was smirten: een combinatie van roken (smoke) en flirten. In Amerika gooide ook ‘deleb’ (dead celebrity) en ‘sexting’ (seksueel expliciete smsjes sturen) hoge ogen. Alles krijgt zo een categorie – Orwell zou het vermoedelijk uiterst ungood hebben gevonden.

Toef Jaeger