Beladen grond

De Amerikaanse fotografe Sally Mann heeft plekken gefotografeerd uit de Amerikaanse geschiedenis waar bloedige strijd is geleverd. Volgens Mann kun je op zulke plekken het menselijk drama zien zinderen, alsof de historische grond het ach en wee van weleer voor de eeuwigheid heeft opgezogen en uitwasemt. Het resultaat zijn indrukwekkend platen, gemaakt volgens 19de-eeuws procédé waarop bovenal een onrustig makende ruis overheerst.

Ik moest aan de foto’s van Mann denken bij het voorlopige einde van het proces tegen Kang Kek Ieu, beter bekend als Duch. Hij is de man die aan het hoofd stond van Tuol Sleng, het martelcentrum van de Rode Khmer in Phnom Penh. Tuol Sleng is de locatie waar tijdens het schrikbewind van Pol Pot tussen de 15.000 en 20.000 mensen werden gemarteld en uiteindelijk de dood vonden. Een plek waar de ellende vier jaar lang mocht huishouden om nooit meer uit de muren en de vloeren van het voormalige schoolcomplex te verdwijnen.

Ik was daar eens midden jaren negentig en kan ervan getuigen: waar het verderf groot heeft huisgehouden is de atmosfeer verdacht, uit balans, verrot. Dat zat ’m niet in de duizenden tentoongestelde foto’s van de slachtoffers die Duch en zijn handlangers nauwgezet registreerden voordat ze hen de dood injoegen. Het ging ook niet om de sobere uitleg van de marteltechnieken. Nee, het zat vooral in de onschuld van de plek: het schoolgebouw waar de verschrikkingen hadden plaatsgehad, in de lokalen waar argeloze kinderen werden voorbereid op de toekomst, op het schoolplein waar zij, even oud als ikzelf toen, tikkertje moeten hebben gespeeld.

Het was dezelfde onschuld in de rest van het land die elke bezoeker op den duur naar de keel greep. Nog geen twintig jaar nadat bijna twee miljoen mensen waren afgeslacht bewogen de Cambodjanen zich als verdoofden in een nieuwe wereld: vriendelijk, maar wezenloos.

Dat het nog eens tien jaar zou duren eer de eerste verantwoordelijke kon worden berecht, is evenzo onnavolgbaar. Maar zo gaat het met grote tragedies: de zindering van het onrecht blijkt vaak sterker dan het recht.

Floris-Jan van Luyn