Kilometerprijs: wie het beter weet, mag 't zeggen

Soms wordt er wèl geregeerd. Minister Eurlings mag praten alsof hij per woord in vlaaien betaald krijgt, hij heeft in bijna drie jaar tijd het fundament gelegd voor een serieuze aanpak van de files. Een coalitie van VVD, PVV, SP en de Lijst Paradijs/Wakker Nederland is tegen en adviseert meer asfalt. De rest van de Kamer hoopt dat een oplossing in zicht is voor de chronische verstopping van veel wegen.

Twee jaar geleden was het wel anders. De ministers van Balkenende IV schaatsten alle kanten uit. Financiën wilde de vette belasting op nieuwe auto’s niet kwijt. Milieu was natuurlijk voor alles wat groen leek. De veelbelovende minister van verkeer, die leek het nog niet te weten. ‘Kilometerbeprijzing’ stond in het coalitieakkoord, maar Eurlings ademde uitstel.

Het is fascinerend de beelden te zien van het Kamerlid Camiel Eurlings van rond de eeuwwisseling en de huidige minister van de zelfde naam. De jonge CDA-parlementariër blokkeerde het rekeningrijden van Tineke (Tolpoort) Netelenbos als ‘een dwangmatig sturingsmechanisme’. Donderdag legde hij uit waarom het nu wel kan: ,,Ik was niet principieel tegen beprijzen. Ik was wel tegen meer betalen.”

Van verzetsleider tot grote beprijsvechter – met de belofte van gelijkblijvende kosten. Eurlings staat ditmaal zonder zijn verzetskameraad van toen, VVD’er Pieter Hofstra, die de deur opende voor het Platform Anders Betalen voor Mobiliteit. Dat poldergezelschap onder voorzitterschap van wijlen oud-ANWB-voorzitter Nouwen legde de basis voor het nu voorgestelde systeem.

Betalen voor autorijden, niet voor autobezit. Zou het te doen zijn? Nergens draait op deze schaal een autobetaalsysteem dat helemaal door de lucht wordt afgewikkeld. Is Nederland bezig zich weer eens infrastructureel te vertillen? Geen gebrek aan aanknopingspunten voor liefhebbers van cynisme. Niet alleen voor CDA-prominent Eurlings staat veel op het spel. Het hele kabinet wil wel eens iets laten zien.

De VVD heeft een grillige relatie tot het onderwerp. Altijd pro auto, maar niet altijd tegen een vorm van rekeningrijden. De breuklijn loopt tussen kruideniers- en libertijnse liberalen. Het Tweede Kamer-verzet wordt intussen geleid door Charlie Aptroot, die bij het verkeersdebat deze week veel kansen aanwees om de asfaltering van Nederland te bespoedigen.

Voor de plannen van Eurlings had de VVD-partisaan geen goed woord over. De ministeriële voorlichting noemde hij ‘desinformatie’ en ‘pure propaganda’. Het zou allemaal veel duurder worden. En het zou niet werken. Mensen moeten naar hun werk en kunnen dat vaak niet anders dan met ’t autootje.

Daar tekende zich een verschil in wereldbeeld af rond de vraag of gedrag van burgers op grote schaal te beïnvloeden is. Nederland voert daar graag onderling tegenstrijdige experimenten mee uit. Het asfaltverzet voelt daar niet voor. En er zijn de laatste decennia niet veel goede ervaringen mee opgedaan. Alles loopt altijd anders, mensen vinden onvoorziene vluchtwegen.

Maar er moet wel iets gebeuren. Het autoverkeer is sinds 1985 met ruim de helft toegenomen. Mensen hebben meer geld, kunnen zich meer auto’s en meer ritten veroorloven. Bovendien, meer mensen werken en meer mensen wonen verder van hun werk. Kilometerbeprijzing verandert aan al die gegevens weinig, maar prikkelt iedereen wel om land en leven op den duur handiger, compacter in te richten. Volstorten met meer wegstroken en verdere Amerikanisering van de ruimte is geen oplossing.

Het mooie van politiek leiderschap is dat het verschil kan maken. In Nederland bestaat een haat-liefde-verhouding tot alles wat er op lijkt. Toch verlangen veel mensen naar inspiratie voor publieke oplossingen. Camiel Eurlings rijdt een MG-F, als ik hem goed heb verstaan. Hij is dus geen autohater. Toch dit plan, waar hij deze week pal voor stond, mét een flinke kennis van de onderdelen.

Voorlopig geeft een meerderheid van de Kamer hem de kans door te gaan. Met dank aan de minister van financiën die de moed heeft een vaste, vrij besteedbare inkomstenstroom om te zetten in een kilometerheffing die alleen aan vervoer mag worden besteed. Het klonk beter dan de gebruikelijke polderpap.

De wet en alle volgende maatregelen moeten nog worden behandeld. Er zijn veel loshangende draden. Gaan meer mensen auto’s kopen als de aanschafprijs 40 procent daalt, of schieten de prijzen omhoog en wordt de automobilist inderdaad dubbel gepakt? En als het gsm-systeem weer es uitvalt? En de buitenlandse vrachtauto’s? En de wanbetalers? Duizend vragen.

Moeten fietsers meebetalen aan autowegen, vroeg Vendrik (GroenLinks): de provinciale ‘opcenten’ in de huidige wegenbelasting (die zal verdwijnen) worden vervangen door een nieuwe provinciale belasting voor iedereen? Volgens Eurlings is dat het rechtzetten van een rariteit. De werkgevers willen die nieuwe belasting niet, laat de provincies maar krimpen.

En dan Aptroots laatste punt, de privacy. Weinig overtuigd gebracht. Het is een belangrijke vraag, maar hier met de haren bij gesleept. Gelukkig dwong de Kamer minister Hirsch Ballin ook deze week tot onderzoek naar de aftappraktijken van justitie en de veiligheidsdiensten. Nederland is wereldkampioen tappen zonder bewezen navenant succes.

Niet voor niets gooide een protestcollectief maandag een namaakfolder in veel bussen om verzet aan te tekenen tegen de komende databank van paspoortgegevens met vingerafdrukken. Dit kabinet werkt erg laconiek, om niet te zeggen naïef én minachtend, mee aan het opbouwen van steeds weer nieuwe bergen persoonlijke gegevens. Maar daar is de kilometerbeprijzing slechts een onderdeeltje van.

Wilt u reageren? Email de auteur (opklaringen@nrc.nl) of schrijf online op nrc.nl/opklaringen.