'Er is met de vrije markt geknoeid'

De psychiater Theodore Dalrymple meent dat ons gebrek aan schaamte de crisis heeft veroorzaakt.

‘De vrije markt heeft een oordeel over zaken, maar het is vaak een slecht oordeel. Dat geldt speciaal nu de samenleving nergens een oordeel over durft te vellen en ook geen zelfbeheersing kent”, zegt de bekende conservatieve essayist Theodore Dalrymple.

In een rustige Amsterdamse hotellobby nipt hij aan aan zijn koffie. „Ik denk dat de markt op zichzelf niet genoeg is. Adam Smith dacht er ook zo over. Anders zouden we kinderpornografie toestaan, want daar is een markt voor. De vrije markt gaat gebukt onder een elite die geen vertrouwen heeft in zijn eigen leiderschap. Dat is een situatie waarin het slechte het goede zal verdrijven. Adam Smith dacht aan morele en sociale grenzen aan de markt met deugden als eerlijkheid maar die deugden zijn nu compleet verdwenen.”

Hoe is volgens u dan de kredietcrisis ontstaan?

„In mijn land is die te wijten aan corrupt beleid van de Britse regering en de banken die er maar al te blij mee waren. De voormalige Britse minister van Financiën en huidige premier Gordon Brown wilde de publieke uitgaven snel laten groeien omdat hij een gereconstrueerde socialist is. Hij denkt dat publieke uitgaven per definitie goed zijn. Maar om electorale redenen kon hij dat niet zeggen. Tussen 1997 en 2004 steeg de werkgelegenheid bij de overheid van het Verenigd Koninkrijk twee keer zo hard als het aantal banen in de private sector.. Niet toevallig stemmen ambtenaren altijd voor de zittende regering.

„Door die uitdijing van de overheid zouden we vreselijk in de schuld raken. Om de middenklasse gerust te stellen, vergrootte Brown de kredietmogelijkheden zodat er inflatie ontstond van onroerend goed. Dus iemand kon denken dat hij gewoon rijk kon worden door in zijn huis te blijven zitten. En veel mensen leenden op basis daarvan geld en gaven het uit.

„Ik kreeg aanbiedingen om 40.000 euro te lenen. Alles was geregeld en het enige wat ik moest doen was ‘ja’ zeggen. En op de uitnodiging stond: ‘Wilt u de vakantie van uw leven houden?’ Als je geen 40.000 euro hebt dan ga je niet op de vakantie van je leven.

„De banken vonden dit piramidespel fantastisch. Omdat de medewerkers bonussen kregen op basis van prestaties van twaalf maanden en omdat ze zoveel verdienden zou het voor hen niet uit maken als de bank binnen twee jaar failliet zou gaan. Ze zouden in twee of drie jaar meer verdienen dan de meeste mensen in hun hele leven. Dat gaf hun ruimte. Dus de oorzaak van de financiële crisis ligt bij drie partijen, de banken, de regering en de mensen.”

Het publiek geeft de banken juist de schuld en eist schadevergoeding.

„Je kunt een lening geven aan iemand maar je kunt hem niet dwingen om de lening te accepteren. Veel is te wijten aan de zwakte van de menselijke natuur. Maar er was ook een tijd dat mensen zeiden dat ze zich het niet konden veroorloven en dat ze daar tevreden mee zouden zijn.

En wat was de rol dan van wat u de denkende klasse noemt?

„Zij zouden in staat moeten zijn geweest om dit te onthullen toen het aan de gang was. Dat is hun functie. Op sommigen na deden ze dat niet. Ze durven het volk niet te veroordelen. Omdat je niet kunt zeggen dat de mensen niet goed zijn.

Hoe komen we eruit zonder weer in de zelfde val te trappen?

„Belastingen moeten nu stijgen of de werkloosheid moet omhoog. In het Verenigd Koninkrijk zijn er nu al die overbodige ambtenaren.

„Behoedzaamheid is een belangrijke politieke deugd. Het is onverstandig wat de overheid deed. De mensen moeten nog vele jaren de rekening betalen. De jongere generatie zou de onze moeten vervloeken. Wij hebben de opbrengst van hun toekomstige werk al opgemaakt.”

Denkt u dat Londen een belangrijk internationaal financieel centrum zal blijven?

„Het zal allemaal weer opnieuw beginnen. Als je kijkt naar de geschiedenis van alle economische crises, dan komen ze steeds sneller. In de laatste paar jaar hadden we de Amerikaanse spaarbankcrisis, de internetcrisis en nu deze crisis. Er zijn nieuwe zeepbellen in de maak. Er is een overvloed aan geld dat naar rendement zoekt. Ik vermoed dat groene energie de volgende zeepbel zal zijn. Omdat iedereen zal investeren in bedrijven die iets dergelijks produceren.”

Maar dat hoort toch bij kapitalisme?

„Dat is inderdaad zo. Feit is ook dat de mensen weinig geheugen hebben. Het is de menselijke natuur om iets heel snel voor niets te willen hebben. Toch moet je je afvragen waarom het in sommige landen slechter gaat dan in andere. In Canada waren de banken heel conservatief en ze overleefden zonder enig probleem. Die banken werden indertijd om dat conservatisme we bekritiseerd.

Zullen de banken weer in hun oude patroon vervallen?

„Ze hebben geen andere mogelijkheid. Ze kunnen hun buit alleen binnenhalen door financiële bedriegerij en het blijkt dat ze daar niet eens goed in zijn. Met name het Verenigd Koninkrijk zit in lastig parket.”

Hoe kwam die verandering in marktdenken tot stand?

„Er zijn twee trends die dat verklaren. De eerste is het idee dat de klant altijd gelijk heeft. Mensen zijn klanten van hun leven. Leven komt in die visie gewoon neer op het kiezen van je specifieke consumptiepassie. Dat is volgens mij wel een erg banale visie. Aan de andere kant is er een sterk ontwikkeld gevoel recht te hebben op alles wat aangenaam is. Die trends vormen een giftige combinatie, tenminste voor het Verenigd Koninkrijk.”

U ziet de Indiase immigranten in uw land als veel deugdzamer dan de autochtonen. Hebben die geen last van deze neigingen?

„Ze zijn er van gevrijwaard omdat ze het gezinsleven beter in stand houden. Als er geen Indiërs waren, dan zou zich in het ziekenhuis waar ik werkte geen enkele geboorte uit een wettige relatie hebben voorgedaan. De Chinezen en Indiërs hebben zo lang aan de grens van het bestaansminimum verkeerd dat ze fundamentele economische deugden serieus nemen. En het is verbazend dat de Chinezen een kwart van hun inkomen sparen.”

Wat zijn de economische deugden?

„Behoedzaamheid, spaarzaamheid, eerlijkheid. Goed, ik weet dat de Indiërs in een bepaalde zin niet erg eerlijk zijn. En dan is er nog de deugd van rechtschapenheid, die is min of meer verdwenen. Ik zou niet zeggen dat rechtschapenheid een specifieke deugd is voor Chinezen, maar behoedzaamheid wel. Wij zijn niet eens eerlijk tegenover onszelf.”

Is daarom de markt uit elkaar geklapt?

„, Het idee dat je oneindig op krediet kunt leven, zou Adam Smith heel slecht hebben gevonden. Geld lenen om iets op te bouwen is één ding. Maar geld lenen voor luxe behoeften is heel wat anders.”

Maar Smith wordt juist altijd geciteerd om de lof voor de vrije markt te zingen.

„Er was niets mis met de vrije markt – nu wel. Je kunt de markt veranderen. De overheid kan publieke dronkenschap aanmoedigen door late sluitingsuren van kroegen of door, zoals in het Verenigd Koninkrijk, kroegen toe te laten waar drie- tot zesduizend mensen tegelijk kunnen drinken. Ze maken zoveel lawaai dat je niets anders kunt doen dan drinken. Je kunt zeggen dat mensen er niet heen hoeven. Maar die drankhallen hoeven ook niet te bestaan. Ze bestonden vroeger ook niet.

„Het kan ook anders. Gokken wordt in het Verenigd Koninkrijk heel goed gereguleerd. De overheid zei dat ze de mensen niet kan tegenhouden om naar het casino te gaan, maar dat ze mensen ook niet gaat aanmoedigen. Er is een maximum gesteld aan het aantal casino’s bij een bepaalde bevolkingsgrootte. Als je echt wil gaan gokken, dan kun je dat doen. Maar je moet lid worden. Je moet je naam en adres geven en pas 24 uur daarna mag je erheen.”

Maar de groei van de bonussen wijst erop dat de overheid na de crisis niet streng zal zijn met de banken.

„,Dat komt door de managerscultus waar premier Thatcher (1979-1990) mee begon. En dan krijg je dat corrupte corporatieve bondgenootschap tussen politici en managers. Een nomenclatura ontstaat. Die heeft niets te maken met de vrije markt. Voorzover er een vrije markt bestaat, is ermee geknoeid.

„Je kunt mij niet wijs maken dat iemand die 20 miljoen euro per jaar verdient, niet het zelfde zou doen voor tien of vijf miljoen euro En omdat de markt verondersteld wordt goedkoop in te kopen en duur te verkopen, is er gesjoemeld. De publieke diensten doen precies het zelfde. Het hoofd van de Britse publieke omroep BBC zou een bescheiden inkomen moeten hebben, want hij krijgt zijn geld uit belastingen. Maar hij betaalt zichzelf bijna een miljoen euro per jaar uit.

„Het ideaal van een vennootschap op aandelen is dat de aandeelhouders een vorm van controle uitoefenen over het beheer van het bedrijf. Maar in de praktijk zijn de aandeelhouders zo verspreid dat ze geen controle hebben. Om de een of andere reden was er twintig jaar geleden nog wel enige controle. De top kreeg toen heel wat meer dan de onderkant van de samenleving, maar niet deze enorme sommen ongeacht of het bedrijf nu goed of slecht deed.”

Toch kan de economie niet zonder de vennootschap op aandelen.

„Alleen omdat Adam Smith tegen aandelen is, betekent dat nog niet dat hij gelijk heeft. Er zijn ook mensen die zichzelf beheersen. Zelfbeheersing is niet eens nodig, maar schaamte. Een ambtenaar zou zich moeten schamen als hij zo veel verdient. Hij zou het dan niet doen, zelfs als het mogelijk was. Hij weet dat het geld uit publieke middelen komt en dat hij die eigenlijk plundert.”

Waarom dit gebrek aan schaamte?

„Omdat we vinden dat we niet mogen oordelen. Stel je eens voor dat je gepakt wordt terwijl je geld steelt van je bedrijf. Je onmiddellijke reactie is dan: ‘maar ik zag dat jij een paar paperclips meenam’. Dus met andere woorden: er is geen verschil. Jij neemt de paperclips, ik neem het geld. Dus het idee dat je geen onderscheid kunt maken, is de oorzaak.

„Stel je zegt: ‘Ik geloof in beleefdheid’. De mensen zeggen dan: ‘Ben je dan altijd beleefd?’ Natuurlijk ben ik niet altijd beleefd. Voor wie een religieuze kijk op het leven heeft, is dat geen probleem. Omdat een religieus persoon begrijpt dat je ergens naar streefde maar het niet bereikte. Maar nu is het kiezen tussen perfectie of het toelaten van alles.”

Rijke mensen waren perfect.

„Ze zijn perfect maar als je goed kijkt, zie je lemen voeten.”