Een verlaten dorp vol wijsheid

Met spiegeltjes zoeken Duitse archeologen of er nog wijsheden staan op oude stenen in Oinoanda. Theo Toebosch

Jürgen Hammerstaedt is hoogleraar Klassieke Filologie aan de Universiteit van Keulen en hij heeft deze zomer een 1700 jaar oude filosofische goede raad gevonden – op een hoogvlakte in Zuid-Turkije. Hij vertaalt: “Het is een ongeluk, eh, dat zij die aan hartstochtelijke liefde lijden niet weten dat zij al door de aanblik van wie zij begeren zonder liefdesdaad het grootste genot bereiken…… Terwijl de seks – o, nee we zijn hier aan de universiteit – terwijl het geslachtsverkeer zelf zowel bij een mooi als een lelijk uiterlijk hetzelfde is.”

Was getekend: Diogenes van Oinoanda.

Over de filosoof is weinig bekend. Hij leefde waarschijnlijk in de tweede eeuw na Christus, was rijk en hoorde tot de elite van Oinoanda, een stad in het bergachtige noorden van Lycië in wat nu Turkije is.

De resten van de stad gelden sinds hun ontdekking eind negentiende eeuw als het El Dorado van de epigrafiek: de studie van inscripties. Op 1500 meter hoogte liggen tussen struiken en bomen ontelbare brokstukken met Griekse opschriften. Ze gaan onder meer over het lokale festival dat een rijke inwoner organiseerde, over de twaalf voorgaande generaties van een vrouw die voor haar familie een mausoleum liet bouwen en over een tempel gewijd aan de godin Nemesis. Maar Oinoanda is vooral bekend om de enorme hoeveelheid filosofische teksten die Diogenes van Oinoanda, epicurist uit volle overtuiging, in steen heeft achtergelaten.

GENOT BEREIKEN

De teksten gaan allemaal over de leer van Epicurus, de Griekse filosoof (341 v. Chr. – 270 v. Chr.) die de angst voor de dood en de goden wilde weghalen en het nastreven van zielsrust en genot (maar met mate) propageerde. Diogenes zegt in een van de bewaard gebleven fragmenten dat hij al in de avond van zijn leven is gekomen en voor het te laat is zijn filosofie in steen wil vastleggen om zoveel mogelijk mensen, ook vreemdelingen en latere generaties, te helpen genot te bereiken.

Daarom koos hij er voor om Epicurus’ en zijn eigen inzichten in de muur van een stoa, een monumentale zuilenhal, te laten uithakken. “De muur moet ruim drie meter hoog en zestig tot tachtig meter lang zijn geweest en de teksten bevatten twintig- tot dertigduizend woorden”, zegt Hammerstaedt.

De teksten zijn verdeeld over zeven banden. Hoe hoger de tekst heeft gestaan, hoe groter de letters. De bovenste drie tekstbanden gaan over de ouderdom. “Diogenes zegt dat het niet erg is om als je oud bent geen seks meer te hebben. Omdat je dan ook geen last meer hebt van de bijbehorende problemen.” De twee daaropvolgende banden bevatten brieven en spreuken van Epicurus en Diogenes. “Epicurus stelt bijvoorbeeld zijn moeder, nadat ze een slechte droom over hem heeft gehad, gerust door te zeggen dat ze niks met de realiteit te maken hebben. Ook zegt hij dat zijn vader geen geld hoeft te sturen, omdat hij genoeg heeft.”

Daaronder, waarschijnlijk op ooghoogte, stonden de teksten over fysica, voor iedereen goed leesbaar, omdat een goed begrip van de natuur de basis van Epicurus’ leer vormde. Teksten over ethica en een over de hele lengte doorlopende regel met spreuken uit de Kuriai Doxai (Hoofdstellingen), Epicurus’ belangrijkste werk, vormden de onderste twee banden.

Oinoanda is na de zevende eeuw verlaten en de stoa en de muur met de inscripties zijn in de loop der eeuwen ingestort en in stukken uiteen gevallen. Op het eerste gezicht is er niets dat er op wijst waar de stoa heeft gestaan. Het hele terrein van 25.000 vierkante meter ligt bezaaid met muren, stenen en brokstukken, al dan niet overwoekerd door struiken en bomen. Maar de meeste fragmenten van Diogenes’ inscriptie moeten er nog wel zijn, denkt Hammerstaedt. “Oinoanda lag niet aan een handelsroute. Ook nu is er geen weg, alleen een bergpad, 45 minuten lopen van het dichtstbijzijnde dorp, Incialiler. Van de stoa en de andere monumenten van de stad zijn daarom maar weinig stenen voor hergebruik weggevoerd.”

BROKSTUKKEN

Hammerstaedt is sinds 2007 met archeoloog Martin Bachmann (DAI Istanbul) bezig de stad te onderzoeken en de fragmenten met GPS in kaart te brengen. “Het is soms zoeken naar de bekende naald in een hooiberg. Met spiegeltjes kijken we onder zware brokstukken of er inscripties te zien zijn.” Hammerstaedt en zijn team hebben zo al vijftig nieuwe Diogenes-inscripties gevonden. Verder hebben ze honderddertig van de ruim tweehonderd fragmenten die eerder door Franse, Oostenrijkse en Engelse onderzoekers zijn ontdekt opnieuw teruggevonden en ook ingemeten. De vondsten concentreren zich rond een open terrein in het noordoosten van de stad die de onderzoekers de Esplanade noemen. “Waarschijnlijk heeft hier de zuilengang gestaan.”

De teksten vormen niet alleen een belangrijke bron voor de kennis van Epicurus, zegt Hammerstaedt. “Diogenes is ook een zelfstandige denker geweest.” Zo hebben ze vorig jaar een fragment gevonden waarin Diogenes Plato prijst voor zijn idee dat de aarde uit het niets geschapen is, maar hem bekritiseert omdat hij er toch een god bijhaalt en er niet van uitgaat dat de aarde ook weer zal vergaan. Hij gaat volgens Hammerstaedt ook in op thema’s en problemen van zijn eigen tijd. “Je had toen de Tweede Sofistiek, met zijn nadruk op retorica en opleiding in een exclusieve school. Diogenes doet met zijn teksten in het openbaar en in verschillende stijlen juist zijn best om zoveel mogelijk mensen te bereiken.” In Diogenes’ tijd was er ook veel bijgeloof en hechtten mensen weer veel aan orakels. “Ook daar heeft Diogenes kritiek op. Hij gebruikt de epicurische filosofie om te laten zien hoe irrationeel die orakels zijn.” Zonder volledig succes, want een al eerder gevonden inscriptie uit de derde eeuw bevat nog steeds een orakelspreuk.