Woningcorporatie is zo wild als zijn directeur

De corporaties hadden de woningbouw ook in crisistijd op gang moeten houden. „Maar iedereen slaat aan het rekenen en maakt pas op de plaats.”

Opeens valt het doek.

Rieni Teuben, bestuurder van woningcorporatie Rentree (Deventer) sloot begin 2008 als eerste corporatiedirecteur een overeenkomst met de gemeente en toenmalig minister Vogelaar (Wonen, Wijken en Integratie, PvdA) voor het opknappen van een achterstandswijk. Vorige maand moest hij het veld ruimen. Vorige week stelde minister Van der laan (Wonen, Wijken en Integratie; PvdA) de corporatie onder verscherpt toezicht.

Jaap van Gelder is bestuurder van corporatie De Key (Amsterdam). Hij won in 2007 de Zilveren Woonladdder, een prestigieuze prijs van twee ministeries. Hij vertrekt per 1 januari. Zijn commissarissen willen de aandacht verleggen van expansie naar beheer.

„Ik vrees dat er nog zullen volgen”, noteert Jim Schuyt, bestuurder van de Alliantie (Amsterdam/Amersfoort) op zijn weblog.

Woningcorporaties trokken eerst de aandacht met directeuren die moesten vertrekken wegens fraudeverdenkingen (SGBB in Hoofddorp, Rochdale in Amsterdam). Toen kwamen de financiële tegenvallers: de ss Rotterdam van Woonbron (Rotterdam/Delft), de campus van Servatius (Maastricht). En nu moeten ook bestuurders weg die in de sector goed staan aangeschreven, juist omdat zij doen wat de samenleving graag ziet: bouwen, wijken leefbaar houden, nieuwe initiatieven nemen.

Wat is er aan de hand in corporatieland?

„Eerst had je de Robin Hoods, de vastgoedjongens die commerciële projecten ontwierpen om met de opbrengst de gewone man te redden”, zegt PvdA-fractiewoordvoerder Staf Depla. „Zeg maar: SGBB en Rochdale. Nu zie je de fase van de goeie verhalenvertellers die in problemen komen, eerst Martien Kromwijk van Woonbron. Zij zijn de mensen met een maatschappelijke missie, maar zij hadden hun organisatie qua financiën en risico’s kennelijk niet goed op orde. Alleen bevlogenheid is niet genoeg. Dat zie je nu bij De Key en Rentree.”

Volgen er meer personele wisselingen? Depla: „Ja.”

De tegenvallers bij de corporaties zijn ook tegenvallers voor het kabinet. In het regeerakkoord van begin 2007 kwam het woord woningcorporaties achttien keer voor. Zij kregen met hun 2,4 miljoen huurhuizen een spilfunctie in wijkverbetering, nieuwbouw, leefbaarheid en integratie. Vorig jaar was een topjaar met nieuwbouw. Toen kwam de kredietcrisis en keek iedereen naar de corporaties: die konden toch blijven bouwen tegen de economische storm in? Maar bouwen kan alleen als de corporaties voldoende geld verdienen op de verkoop van bestaande huizen. Dat is de kurk waar hun investeringen op drijven. Vorig jaar zijn de verkopen teruggezakt naar het niveau van 2002, en dit jaar gaat het nog slechter.

„De financiële positie van corporaties is het afgelopen jaar dramatisch verslechterd”, weet Anja van Gorsel, die de corporaties kent als adviseur van raden van toezicht en zelf ook toezichthouder is. „Zij moeten vennootschapsbelasting betalen, zij moeten de heffing betalen voor de Vogelaar-wijken, de financieringskosten stijgen en de verkopen van huurwoningen blijven tegenvallen. En dan komen de eerste incidenten bij corporaties. Raden van toezicht schrikken zich rot. Trekken de teugels aan. Kiezen voor risicomijdend gedrag. Nu ontstaat angst en verstarring. Iedereen is aan het rekenen en maakt pas op de plaats. En ik ben bang dat het eind nog niet in zicht is, dat meer corporaties financiële problemen zullen blijken te hebben.”

„Het is begrijpelijk dat woningcorporaties net als bedrijven hun strategie verleggen als de omstandigheden wijzigen”, zegt Lenny Vulperhorst, vastgoedwereldkenner en partner bij adviesbureau AEF. „Maar kenmerkend voor de corporaties is het personalisme. De bestuurder drukt zijn persoonlijk stempel op het beleid en de cultuur en structuur van een corporatie.” De commissarissen treden in zijn visie merendeels op als applausmachine. Maar dat betekent wel dat als de strategie moet veranderen, de persoon van de bestuurder moet veranderen, maar ook de personen die als toezichthouder het beleid hebben gesteund. Vulperhorst: „Koersbreuken leiden tot leiderschapsbreuken.”

Het gure financiële klimaat valt samen met een veranderende ideologische wind. Wat is tegenwoordig de kerntaak van een corporatie?

Rentree in Deventer dreigde zich te vertillen aan een infrastructureel project, blijkt uit een brief van minister Van der Laan aan de Tweede Kamer. Infrastructuur is een typische publieke taak, zou je zeggen. De corporatie voerde in Deventer de regie over de sloop/nieuwbouw in de Rivierenwijk, inclusief de verlaging van een weg die, tot ongenoegen van bewoners en gemeente, de wijk doorsneed.

Om het geld daarvoor vrij te maken, wilde de corporatie bijna eendere van haar woningbezit verkopen, maar dat vond minister Van der Laan te gortig. Servatius tilt een vergelijkbare last: de gedwongen verkoop van 2.000 woningen om na het campus-echec de financiën te redden.

Woonbron kampt met de ss Rotterdam. Zij wilde talloze vliegen in één klap slaan. Van stageplaatsen voor studenten tot en met een investering in het aanzien van de Rotterdamse wijk Katendrecht (zie: Biecht aan de bron).

„Onderschat niet hoe groot de druk is van de lokale overheid”, zegt Van Gorsel, „en van andere partijen die naar woningcorporaties kijken om iets gedaan te krijgen, omdat de corporatie tot voor kort de financiële en beleidsmatige ruimte had om het te doen. Want leefbaarheid is ook hun taak geworden.”

Vulperhorst: „In de achterliggende jaren kozen corporaties voor een bestuurder van ondernemend kaliber. Mensen die het woord ondernemen eerst uitspraken en dan nog iets mompelden over publieke missie. Nu wordt dat publieke weer prioriteit.”

Voor Kamerlid Depla zijn de financiële tegenvallers bij grensverleggende corporaties als Woonbron en Rentree aanleiding voor ideologische herleving: terug naar de bronnen van de volkshuisvesting, geen dure appartementen, maar onderhoud en leefbaarheid. „Ik hoop maar dat er na de Robin Hoods en de mooie-verhalenvertellers niet een derde golf komt: alle macht aan de boekhouders.”

Lees eerdere artikelen over de financiële situatie bij woningcorporaties op nrc.nl/economie