Knuffelen, dat kon hij

Solana gaf als eerste gezicht aan het gezamenlijke buitenlandse EU-beleid.

Hij kon weinig concreets doen, met 27 landen die continu letten op wat hij zegt.

De halfjaarlijkse topbijeenkomst van de Europese Unie met Rusland, vorige week in Stockholm, bracht de EU en Rusland geen stap dichter bij elkaar. Ze hebben onenigheid over het gas dat van Rusland naar Oekraïne gaat, ze zijn het niet eens over de manier waarop Rusland lid zou moeten worden van wereldhandelsorganisatie WTO, Rusland is geïrriteerd omdat de EU zich bemoeit met de mensenrechten in Rusland.

Maar Javier Solana, de Hoge Vertegenwoordiger voor het Europese buitenlands beleid, noemt na zo’n bijeenkomst de samenwerking van de EU met Rusland „stevig”. Hij zegt ook dat hij al meer dan twintig van zulke bijeenkomsten heeft meegemaakt. Dit is zijn laatste. Maar hij wil „heel graag” met Rusland blijven samenwerken.

De Russische president Dmitri Medvedev, die met Solana op het podium stond, moest erom lachen. Misschien omdat hij Solana niet geloofde. Of hij begreep niet helemaal wat Solana zei. De Spanjaard, die al tien jaar het buitenlands beleid van de EU coördineert en daarvóór secretaris generaal was van de NAVO, staat bekend om zijn slechte Engelse uitspraak. In Brussel zeggen diplomaten en ambtenaren die hem goed kennen, dat hij vaak onverstaanbaar praat omdat hij liever niet iets duidelijks zegt. Voor je het weet, is er een EU-land dat het er niet mee eens is.

En zo lukte het hem om zich in Brussel jarenlang te bemoeien met beleid dat de EU-landen veel liever in hun eigen hoofdstad bedenken. Ze zijn er zo verdeeld over, dat het nauwelijks indruk maakt op machtige landen als Rusland, China, de VS.

Dat betekent niet dat er onder leiding van Solana, de eerste Hoge Vertegenwoordiger voor het Europese buitenlands beleid, niks is veranderd. Tien jaar geleden, zegt een topambtenaar in Brussel, was dat beleid niet veel meer dan „verklaringen afleggen en geld geven aan arme mensen”. Nu leidt Solana namens de EU de onderhandelingen over het nucleaire programma van Iran, hij praat mee over de problemen in het Midden-Oosten, hij heeft speciale vertegenwoordigers in Afrika, Azië, op de Balkan en in het Midden-Oosten. Er waren al meer dan twintig EU-missies in crisisgebieden.

„Hij heeft de fundamenten gelegd voor het Europese buitenlands beleid”, zegt de Nederlandse ambassadeur in Griekenland, Kees van Rij, die van 1999 tot 2005 voor Solana werkte. Er was niks, nu is er wel wat – dat is samengevat wat ook andere diplomaten, oud-diplomaten, politici en ambtenaren zeggen over Solana’s werk. Ze zeggen dat hij een feilloos politiek gevoel heeft, dat hij in het openbaar vooral in clichés praat en soms overdreven positief doet, maar dat hij niet anders kan: 27 landen letten op alles wat hij zegt.

En ze vertellen hoe charmant hij is. Veel mensen vinden hem meteen aardig. „Javier is een echte hugger”, zegt Jaap de Hoop Scheffer, tot afgelopen zomer secretaris-generaal van de NAVO. „Hij slaat zijn arm om je heen, en hij is heel goed in het ‘wrijfje’, zoals etiquettedeskundige Reinildis van Ditzhuyzen het noemt. Hij geeft je een hand en aait over je arm.”

De Hoop Scheffer noemt zichzelf „ervaringsdeskundige” als hij over Solana praat. Net als in de EU moest De Hoop Scheffer bij de NAVO voortdurend op zijn woorden letten. „Je moet jezelf permanent wegcijferen en als iets lukt, krijg je er niet de credits voor.” Solana had geen eigen budget en geen diplomatieke dienst zoals zijn opvolgster, de Britse Catherine Ashton, wel krijgt. De Hoop Scheffer: „Je moet zelf gezag opbouwen bij je gesprekspartners. Ik vind dat Solana als bruggenbouwer redelijk succesvol is geweest.”

Het lukte Solana niet om de EU en de NAVO dichter bij elkaar te brengen. Door het conflict tussen NAVO-lidstaat Turkije en EU-land Cyprus kunnen NAVO-militairen en Europese politiemensen in bijvoorbeeld Afghanistan en Kosovo formeel niet met elkaar samenwerken. „Solana en ik zijn daar behoorlijk gefrustreerd over”, zegt De Hoop Scheffer. „Maar we konden er niets aan doen.”

Volgens medewerkers maakte Solana zich het meest druk over het Midden-Oosten. Maar ook daar kon hij weinig doen – de Europese landen zijn diep verdeeld over het conflict. Net zoals Solana weinig veranderde aan het feit dat Iran de mening van de EU nauwelijks interessant vindt. „Zo liggen de verhoudingen in de wereld”, zegt oud-Europarlementariër Joost Lagendijk, die met Solana te maken had wat betreft de Balkan.

Daar heeft Solana volgens Lagendijk juist wel belangrijk werk kunnen doen. „Neem Macedonië in 2001. Hij heeft de boel weten te redden.” Onder leiding van de EU werd een vredesakkoord gesloten tussen de regering van Macedonië en Albanese rebellen.

Solana probeerde in die tijd ook te voorkomen dat Montenegro, dat samen met Servië nog ‘Joegoslavië’ heette, onafhankelijk werd. „Hij maakte zich daar veel zorgen over”, vertelt een medewerker. „Montenegro had niks: geen toerisme, geen infrastructuur, alleen maffia. Solana wilde de Montenegrijnse leider Djukanovic flink te laten schrikken.” Dus zei de vriendelijke, voorzichtige Solana op een bijeenkomst met Djukanovic: „Ik weet waar jouw mooie pakken vandaan komen. En je horloges.” Hij bedoelde: de EU steunt geen land waar boeven de baas zijn. Volgens Solana’s medewerker was Djukanovic onder de indruk. Na een paar jaar scheidde Montenegro zich toch af.

Met Kosovo had Solana het nog moeilijker. De meeste EU-landen steunden vorig jaar de onafhankelijkheid van Kosovo. Een paar landen, waaronder Solana’s eigen land Spanje, waren tegen. Ook Solana vond het geen goed idee, zeggen mensen die hem goed kennen.

Er zijn diplomaten die denken dat Solana in zijn Europese tijd vooral de Fransen volgde, die graag een sterk Europees defensiebeleid willen hebben en tot voor kort ook niet volledig meededen in de NAVO. Een NAVO-functionaris vertelt hoe Solana zich gedroeg in gesprekken met zijn opvolgers bij de NAVO, George Robertson en Jaap de Hoop Scheffer: hij was soms onaardig, onderbrak hen.

De Hoop Scheffer zelf herinnert zich dat niet. Hij vond Solana prettig in de omgang. Soms was hij kortaf, maar dat kwam door vermoeidheid, denkt De Hoop Scheffer. Solana reisde veel, hij werkte ook vaak ’s nachts en ging dan gewoon door met het sturen van sms’jes. „Hij was ook altijd aan het bellen”, zegt De Hoop Scheffer. „Als hij drie oren zou hebben gehad, had hij ook drie telefoons.”