Na elke affaire stijgt angst voor schadeclaims

Met meer marktwerking gaat er ook vaker wat mis. Bij woningcorporaties en in de zorg groeien de risico’s dat bestuurders zelf schadeclaims krijgen.

Een sinister zinnetje sluipt in de brief waarmee de minister van Wonen, Wijken en Integratie vorige week het vijfde woningcorporatieschandaal (Rentree) aan de Tweede Kamer meldt. Minister Eberhard van der Laan laat controleren of sprake is van „ernstige verwijtbaarheid cq onrechtmatigheden”. Zo ja, dan kan de rechter worden ingeschakeld. Lees: dan kan een persoonlijke schadeclaim volgen.

De financiële nood bij Rentree (5.000 woningen) in Deventer is acuut. De bestuurder is aan de kant geschoven, de raad van toezicht wankelt, de minister heeft een controleur aangesteld.

Het was ooit liefdewerk oud papier, maar nu is het menens. Ziekenhuizen, zorginstellingen en woningcorporaties zijn grote bedrijven geworden, met dito zakelijke risico’s voor bestuurders, commissarissen en vergelijkbare toezichthouders. „De sfeer rondom zulke organisaties was altijd: bestuurders en toezichthouders hebben hart voor de zaak, die mensen ga je bij fouten niet persoonlijk aansprakelijk stellen, zoals dat in het bedrijfsleven gebeurt”, zegt Annemieke Hendrikse van advocatenkantoor bij Van Doorne. „Maar dat is niet meer dan deze tijd.”

En raden van toezicht beseffen dat. Neem het noodlijdende Orbis Medisch en Zorgconcern (5.500 medewerkers) in Sittard, dat 700 mensen moet ontslaan. Orbis zoekt nieuwe leden voor zijn raad van toezicht. In het functieprofiel van wervingsbureau Rieken & Oomen staat: door de organisatie wordt een bestuurdersaansprakelijkheidsverzekering afgesloten.

De angst om privé aansprakelijk te worden gesteld groeit. Bij woningcorporaties zei 54 procent van de commissarissen vorig jaar een substantiële toename van hun aansprakelijkheid te ervaren, blijkt uit onderzoek van Auke de Bos en Mijntje Lückerath (Erasmus Universiteit). Bij zorginstellingen was de toename 47 procent.

Schandalen, rechtszaken en nieuwe wetgeving maken de kans op aansprakelijkheid opeens een stuk concreter. „Dat een zorgconcern als Meavita failliet zou gaan, dat zou je toch een paar jaar geleden nóóit gedacht hebben”, zegt Bernard Vroom die bij Nassau Verzekeringen in Rotterdam de polissen voor bestuursaansprakelijkheid beheert. „Je ziet de risico’s groeien.”

Andere affaires in de zorg: het bijna-bankroet van Philadelphia (gehandicaptenzorg) eind 2008, de nipte redding van de IJsselmeerziekenhuizen met overheidsmiljoenen. Twee Amsterdamse abortusklinieken worden met een half miljoen euro staatssteun gered.

Bij de woningcorporaties: SGBB heeft meer schulden dan bezittingen, bij Rochdale (Amsterdam) speelde een fraudezaak. Servatius (Maastricht) en Rentree kampen met zware financiële problemen.

Voor het eerst gaat een vakbond, in dit geval AbvaKabo FNV, bij het Amsterdamse gerechthof een onderzoek aanvragen naar wanbeleid aanvragen bij een zorginstelling. Het doelwit is Meavita. Het onderzoek is van extra belang, stelt vakbondsadvocaat Anton van Deurzen in zijn verzoekschrift, omdat de verantwoordelijke bestuurders „niet bepaald blijk hebben gegeven van enig inzicht in hun optreden cq functioneren”. Wanneer, zoals de vakbond verwacht, de rechter hun falen en wanbeleid zal constateren is de weg vrij naar persoonlijke aansprakelijkheidstelling van bestuurders en/of toezichthouders.

De politiek voert de druk op. Vlak voor de zomer formuleerde minister Ab Klink (Volksgezondheid, CDA) nieuwe eisen waaraan een bestuurder in de zorg moet voldoen. Dat was, oppert advocaat Hendrikse, mede uit frustratie over het verlies van een rechtszaak met persoonlijke schadeclaim tegen de voormalige top van verpleeghuis Hestia. Hendrikse verdedigde met succes de voormalig bestuurder van Hestia. Dat is tot nu dé zaak in de zorg.

Hendrikse: „De wetgever kijkt actief naar de manier waarop zij haar eigen succes bij het aansprakelijk stellen kan vergroten. Kennelijk is er grote behoefte aan een ‘Barbertje moet hangen’-beleid, maar is dat de oplossing? Het ministerie wil de voordelen van ondernemende marktwerking, maar o wee als er iets mis gaat.”

Verzekeraar Vroom: „De Hestia-zaak is voor de minister mislukt, maar trek geen verkeerde conclusies. Elke zaak is anders. Als de plannen van Klink doorgaan nemen de risico’s voor bestuurders en toezichthouders echt toe.”

Klink wil bestuurders aansprakelijk houden voor de schade die ontstaat als zij financiële problemen te laat melden. En hij wil de normen voor leden van raden van toezicht opschroeven.

Ook minister Van der Laan (PvdA) voert de pressie op. In een Kamerdebat over corporatie Servatius, die zich vertilde aan een universiteitscampus, vroeg Rémi Poppe (SP): kan de minister toezeggen dat de directeur en de kliek om hem heen „het gelag gaan betalen?” De minister reageerde welwillend en stuurde enkele weken later de Kamer een exposé over claims tegen bestuurders en commissarissen. In het nieuwste debacle, bij Rentree, is het al praktijk. Hij laat controleren of strafvervolging en schadeclaims nodig zijn.

Maar wie moet de claims indienen? In het bedrijfsleven doen vooral curatoren dat na een faillissement. Maar zorginstellingen en corporaties zijn stichtingen, zonder aandeelhouders. „De stichting zelf kan het doen” oppeert Vroom van Nassau Verzekeringen. „Bij stichtingen zijn er geen aandeelhouders als machtsfactor” zegt advocaat Hendrikse. „Dan moet het van nieuwe leden van een raad van toezicht komen, bijvoorbeeld als zij schoon schip willen maken.”