Kritisch boek mag niet verschijnen

Rijkswaterstaat weigert een openhartig boek over zichzelf te publiceren, en komt nu met een gekuiste versie. Schrijver Marcel Metze is woedend.

Het zou een openhartig boek mogen worden. Een „genadeloos openhartig” boek zelfs van Marcel Metze, in opdracht van Rijkswaterstaat. Het moest gaan over de transformatie die deze overheidsorganisatie de laatste vier jaar heeft doorgemaakt. Metze kreeg inzage in vertrouwelijke documenten en dagboeken van medewerkers, en voerde tientallen gesprekken met ambtenaren. Uitgeverij Balans had het boek, Veranderend getij, vorig jaar al aangekondigd en daarbij Metze aangeduid als Nederlands „beste onderzoeksjournalist”.

En nu weigert Rijkswaterstaat het manuscript te publiceren. De eerste hoofdstukken waren door de meelezers van Rijkswaterstaat volgens de auteur „neutraal tot positief” beoordeeld. Maar met name hoofddirecteur Bert Keijts van Rijkswaterstaat dacht er later anders over. Hij schreef de auteur dit voorjaar dat hij „geen rode draad” kon ontdekken. De hoofdpersonen waren „karikaturaal” beschreven, „niet evenwichtig en soms onheus, met weinig respect voor de betrokkenen”. Het boek was, „geenszins de leerzame of prikkelende beschrijving geworden van het veranderproces zoals in het contract is afgesproken”.

Het auteursrecht berust bij Rijkswaterstaat. Metze, behalve journalist ook gepromoveerd historicus, is „diep teleurgesteld” en wil het boek nu in eigen beheer uitgeven. Hij eiste in kort geding toestemming van Rijkswaterstaat. Om het geld gaat het hem niet, want hij krijgt keurig zijn honorarium van 120.000 euro. Het gaat hem om „het recht op onafhankelijk onderzoek en het recht om daarover te publiceren”.

Rijkswaterstaat peinst er niet over. Het wil geen „incompleet” en „onnodig negatief” boek. Landsadvocaat Henk Jan Boukema: „Het is alsof een schilder de opdracht krijgt een mooie boom te schilderen, maar alleen de stam en de takken aan de oostkant afbeeldt en niet aan de westkant.” Rijkswaterstaat laat het boek begin volgend jaar uitgeven bij de SDU. Dat wil zeggen: een herschreven versie. Boukema: „Het te publiceren boek zal niet alleen de door dr. Metze geschilderde stam en de takken aan de oostkant bevatten, maar ook de in zijn manuscript ontbrekende westkant. En de sombere kijk in het werk van dr. Metze is vervangen door de reorganisatie in helder daglicht te plaatsen.”

Metzes advocaat Willem Bekkers is danig geschrokken van dit voornemen „een zwaar gecensureerde versie, waaruit eenderde is geschrapt – met name meer analytische en kritische passages” te publiceren. Metze is „woedend tot in zijn tenen” en vindt het „onfatsoenlijk” en „misbruik van het auteursrecht”. En waarom weigert Rijkswaterstaat toestemming? De redenen daarvoor zijn volgens Bekkers „uiterst vaag” en „met weinig moeite te weerleggen”.

Dat laatste staat nog te bezien, zo bleek gisteren bij de rechter. In het contract tussen Rijkswaterstaat en Metze staat weliswaar dat toestemming door de auteur zelf „niet zonder redelijke grond” mag worden geweigerd. Maar er zijn óók enkele bepalingen van kracht die Metze volgens Rijkswaterstaat met zo’n publicatie zou schenden. Zo heeft Metze een geheimhoudingsplicht, die hij schendt door in het manuscript onder meer „vrijelijk” te citeren uit dagboeken van stafmedewerker Menno Keijser. En ook andere vertrouwelijk verstrekte informatie mag nooit in boekvorm verschijnen, meent landsadvocaat Boukema. „Sommige overleden ambtenaren van Rijkswaterstaat worden geportretteerd op een manier die hun nabestaande collega’s en studievrienden uit Delft tegen de borst stuit.” Metze zou alléén een boek over Rijkswaterstaat kunnen publiceren als dat in een „wetenschappelijke context” gebeurt, aldus de landsadvocaat. En liefst pas over twee jaar.

Voorzieningenrechter G. van Peursem wil er twee weken over nadenken. Maar hij vroeg al wel of Metze zijn kort geding wellicht wil intrekken. Ook vroeg hij of, indien hij Metze in het ongelijk stelt en Rijkswaterstaat binnenkort de bewerkte versie publiceert, Rijkswaterstaat dan bereid zou zijn om in een persbericht duidelijk te maken dat de auteur zich van deze bewerkte uitgave distantieert. De landsadvocaat: „Ik zal me er sterk voor maken.”

Uitspraak 9 december.