Alleen een minderheid werkt nog met doek

Rondlopen om nieuwe kunst te ontdekken – dat is voor zowel galeriehouders als gewoon publiek dit weekend de attractie van de Open Ateliers aan de Rijksakademie.

Rondlopen op de Open Ateliers heeft iets van wandelen door een vogelreservaat. Eén keer per jaar stellen de 55 residents van de Rijksakademie hun werkplek open voor bezoekers en dan dring je toch even binnen bij mensen die broeden op een artistiek experiment. Mag je die storen met een oordeel? Mededogen met hun kwetsbaarheid verliest het van de opwinding om nieuwe kunst te ontdekken, iets dat galeriehouders en museummensen en natuurlijk het gewone publiek vanaf zaterdag in grote aantallen gaat doen.

Voor de tere ziel van Papa Adama hoeft niemand bang te zijn. Met veel bravoure heeft de 29-jarige uit Burkina Faso zijn atelier omgevormd tot een overdonderde presentatieruimte waarin hij losgaat als wereldkunstenaar. Zijn blikvanger is een bewegende metershoge metalen vogel op poten van verschroomde motoruitlaten. Zijn bek is van onbestemd roestig plaatmateriaal en zijn vleugels de spatborden van een Lelijke Eend. De vogels staat naast een schilderij van het monster Godzilla dat bij het Amsterdamse Centraal Station dreigend de stad in loopt.

Naast de vogel staat een vrouwenbeeld met een blonde krullenpruik en een hoofd als een Afrikaans masker. Daar omheen een kring van beelden met onder meer een tapir met als lijf de benzinetank van een Yamaha motorfiets en een krokodil gemaakt van aan elkaar gelaste fietskettingen. In veel beelden en schilderijen bereikt Adama een intrigerende mix van vervallen techniek en etnische beeldtaal. Zijn schilderijen zijn levendig expressionistisch.

Adama deed eerder de Rietveld en moet na twee jaar Rijksakademie nu klaar zijn voor het grote werk.

De belangstelling voor de residenties is de laatste jaren enorm gestegen, zegt hoofd Ateliers van de Rijksakademie Martijntje Hallmann. Tot 2004 waren er jaarlijks altijd zo’n 650 belangstellenden, waarvan de helft uit Nederland.

Terwijl het aantal Nederlanders gelijk bleef – de helft van de beschikbare plaatsen is voor hen gereserveerd – groeide de aanmelding snel. In 2007 waren er 1150 kandidaten, een jaar later 1400 en dit jaar meldden zich 1980 kunstenaars uit 128 landen voor de 25 residenties die in januari beginnen.

De reden van de groei kent de Rijksakademie niet. „Het moet onze naamsbekendheid zijn, maar we adverteren niet. Wel vragen we de alumni om andere kunstenaars op de mogelijkheid te wijzen. Dat is natuurlijk een heel netwerk. We zoeken afgestudeerde kunstenaars die al een eigen richting hebben bepaald en zin hebben om te experimenteren.”

Zo leek het Harald den Breejen (Dordrecht, 26) leuk om voor een foto van een polderlandschapje een stel kaalgesnoeide knotwilgen horizontaal heen en weer te laten schuiven. Rumiko Hagiwara (Japan, 30) laat je door een spleet in de muur kijken naar een streepje blauw op een computerscherm dat langzaam geel wordt. Het is een beetje als Who’s afraid of red, yellow and blue van Barnett Newman, maar dan intenser. Onder de exposanten uit 25 landen werkt een minderheid nog traditioneel met verf en doek, vaak in de gangbare, half realistische stijl van nu.

Milena Bonilla (Colombia, 34) bezocht het graf van Jenny von Westphalen, de vrouw van Karl Marx en filmde daar insecten die door de scheuren en over de steen liepen. Zachary Formwalt (VS, 30) onderzocht in een boeiende film en een serie foto’s hoe je de abstracte financiële wereld kunt visualiseren aan de hand van Gerrit Berckheydes Bocht van de Herengracht en het gebouw van de Royal Exchange in Londen.

Ook Sharon Houkema (Drachten, 33) had zin om iets te onderzoeken en bekeek 170 roadmovies. Van True romance en Vanishing point tot Fear and loathing in Las Vegas en Bis ans Ende der Welt. Thelma & Louise ontbreekt, maar The Blues Brothers zit wel bij de selectie van zo’n veertig films uit alle landen en tijden waar ze de geweldige installatie The eye of the storm mee heeft gemaakt.

Op alle muren van een verduisterd lokaal draaien tegelijk fragmenten uit die films. Steeds de zelfde 1 minuut en 22 seconden in een loop. De filmbeelden raken elkaar en gaan als een lint over de vier muren van het lokaal. Je hoort om je heen een kakofonie van stemmen en autogeluiden en ziet overal korte filmscènes. Het is een overweldigende ervaring.

Misschien duurt het daarom even voor je doorhebt dat er een beweging in de wanorde zit. Er rijdt een auto van scherm tot scherm rondjes langs de muren van precies 1 minuut en 22 seconden. Het is natuurlijk steeds een andere auto, maar de doorgaande beweging is onmiskenbaar. Het gaat Houkema om de lijn die de auto door de ruimte trekt, legt ze uit. Het gaat haar om het onderweg zijn, de verbeelding van een reis. „In Thelma & Louise zaten prachtige beelden van een auto die zoals ik zocht van links naar rechts door het beeld rijdt, maar ze sloten niet goed aan op de rest. Zo zijn er meer mooie shots die ik moest laten liggen omdat ze niet in de sequentie pasten.”

Rijksakademie Open, Sarphatistraat 470, Amsterdam. Open zaterdag 28 en zondag 29 november, 11-19 uur. Inl: 020-527.0300 of via www. rijksakademie.nl