Tips om een 'broodje aap' te herkennen

Het had een aankoop van Veronica of RTL 5 kunnen zijn, de Canadese docu-fictieserie Urban Legends: hoog tempo, veel herhalingen van scènes, spectaculaire onderwerpen. Maar het was de VPRO die gisteravond laat op Nederland 3 de eerste van vijftien afleveringen vertoonde.

Wellicht zou het ook nuttig zijn om het programma op te nemen in een lespakket ‘mediawijsheid’, want het gaat erom vast te stellen welke van drie ‘broodjes aap’ (sinds een boek van Ethel Portnoy uit 1978 de Nederlandse vertaling van Urban legends) als enige echt gebeurd was.

Aan het eind wordt dat onthuld; door mezelf een paar vragen te stellen kwam ik tot de juiste voorspelling.

Het eerste nagespeelde verhaal betreft een crackverslaafde. Bij een schietpartij belandt een kogel tot op een centimeter van zijn ruggegraat en die kan niet operatief worden verwijderd. Na een bekering tot het christendom en het drinken van wijwater, hoest hij de kogel spontaan uit.

Legende twee gaat over een Duitse zakenman die in Rio de Janeiro in verkeerd damesgezelschap terechtkomt. Als hij ontwaakt, ligt hij in een bad met ijswater en mist een nier.

In het derde verhaal onderwerpt een gangleider in Los Angeles zijn mannen aan een test. Ze moeten in een onverlichte auto de eerste tegenligger die bij wijze van waarschuwing knippert, volgen en vermoorden (flash and blast). De leider wordt zelf het eerste slachtoffer omdat hij toevallig in een onbekende wagen rijdt.

De eerste vraag is welke van deze verhalen een moraal bevat, een waarschuwing voor argeloze burgers. Dat is een kenmerk van elk verzonnen paniekbericht.

Vervolgens is het zinnig na te gaan van welke verhalen je al eens eerder, mogelijk in een variant, de belangrijkste kenmerken bent tegengekomen. Ook dat is dus waarschijnlijk een broodje aap, want het zingt al een tijdje rond.

Kies ten slotte de meest prozaïsche van de drie vertellingen uit. Complicaties die het ene op het andere toeval stapelen, zijn vermoedelijk dramatisering. Het simpelste verhaal van de drie, zelfs als het onwaarschijnlijk klinkt, zou kunnen kloppen. Inderdaad, alleen de wonderbaarlijke genezing was waar.

Het is een taak van de Publieke Omroep om burgers te helpen onderscheid te maken tussen geruchten en feiten, zeker nu veel mensen alles geloven wat op internet beweerd wordt. Lessen in mediawijsheid moeten niet zozeer het web verdacht maken alswel onderscheidingsvermogen en hiërarchie in betrouwbaarheid herintroduceren. EénVandaag deed dat gisteren goed in een geheel aan de griepvaccinatie gewijde uitzending. Het werd tijd.