Mix van filosofie en wiskunde in strip

De strip Logicomix is een onverwacht succes, gezien het onderwerp: de zoektocht naar de basis van de wiskunde.

Het is een avonturenroman over ideeën, zegt de bedenker.

„Ik heb een verhaal voor jullie, een waanzinnig plan”, zei de Griekse romanschrijver en theatermaker Apostolos Doxiadis jaren geleden tegen twee tekenaars. Die wilden na twintig jaar commerciële animatie dolgraag een strip maken, maar hadden geen idee waarover. Doxiadis vertelde waar hij al sinds zijn jeugd mee rondliep: het verhaal over de zoektocht naar de fundamenten van de wiskunde.

Het waanzinnige plan werd een strip, Logicomix. Zeven jaar later, in 2008, verscheen de strip die nu een zegetocht over de wereld maakt, met juichende kritieken en een ongekende verkoop. „Het is onvoorstelbaar”, zegt Doxiadis. „Op één in de toptien van graphic novels, boven Batman, en in de toptien fictie van de New York Times.”

Logicomix is een begoochelende mengeling van strip en filosofie, van biografie en postmoderne beeldroman en van wetenschapsgeschiedenis en romantische komedie. Het vertelt het verhaal van de maniakale zoektocht van de logicus en filosoof Bertrand Russell naar de onbetwistbare beginselen van de wiskunde, begin twintigste eeuw. Het verhaal heeft twee schillen: de makers zelf, die discussiëren over de inhoud en Bertrand Russell, die op 4 september 1939 een lezing over zijn leven houdt.

Russell vertelt hoe hij tien jaar ploeterde aan een boek over de uitgangspunten van de wiskunde, nadat zijn ontdekking van een paradox de axioma’s van de discipline deden wankelen. Als het boek af is, krijgt hij een briljante leerling, ene Wittgenstein, die betoogt dat hij het helemaal fout heeft. En jaren later bewijst een andere denker, Kurt Gödel, dat Russells zoektocht naar alles verklarende beginselen onmogelijk is.

„Deze zoektocht heeft wel zes helden, dus hadden we een centraal karakter nodig”, legt Doxiadis uit. „We kozen Russell, omdat hij de normaalste was: wiskundige, maar ook politiek activist en een man die hield van het leven, van liefde, van vrouwen. Met hem kan een lezer zich identificeren. Dat hij het verhaal vertelt, is een klassieke truc om structuur en eenheid aan te brengen.” Toch is Logicomix geen biografie, zegt Doxiadis: „Ik zie het als een avonturenroman over ideeën.”

Het verhaal van de zoektocht leerde hij kennen tijdens zijn studie wiskunde. „Als tiener werd ik verliefd op wiskunde, om vergelijkbare redenen als Russell. Net als hij was ik in mijn jeugd niet erg gelukkig, ondanks liefdevolle ouders en familie. Ik voelde me nogal eenzaam en onzeker. De wiskunde gaf me een gevoel van geborgenheid, omdat ik dingen zeker zou weten.”

Die verliefdheid voelde als een openbaring. „De gewaarwording dat ik de absolute waarheid kon vinden, gaf me een bijna fysieke reactie. Ik denk dat alle wiskundigen dat ervaren als ze de schoonheid zien van een wiskundige reductie met een overtuigend gededuceerd bewijs. Het is een steekvlam die door je lichaam trekt, net als bij grote kunst. Het is het gevoel dat je God ziet.”

Die sensatie bracht hij over op de tekenaars Alecos Papadatos en Annie di Donna. „Ik zei dat ik het verhaal zag als een tragedie, als een verhaal over overmoed, over mensen die een Toren van Babel wilden bouwen. Dat sprak ze aan. Ik gaf ze biografieën van Gödel en Frege, en simpele boeken over de grondslagen van de wiskunde. Gedurende twee jaar spraken we uitvoerig met elkaar over het boek.” Vervolgens vroegen ze Christos Papadimitriou erbij, professor theoretische computerkunde in Berkeley.

Papadimitriou bracht ook andere opvattingen in. Doxiadis: „Christos is een optimist. Voor hem is dit verhaal geen tragedie, maar een prelude op de uitvinding van Turing: een elementaire rekenmachine, waar het concept van de computer uit voortkwam. Christos beschouwt de computer als een prachtige vernieuwing. Ik weet het niet. Gesteld dat beschaving zich richt op het bereiken van geluk, dan vraag ik me af of de computer ons verder helpt.”

Na hun discussies besloten ze zichzelf en hun opvattingen op te nemen in hun verhaal. „Dat voelde heel natuurlijk. Bovendien konden we Alecos en Annie, die geen wiskundigen zijn, gebruiken om vragen te stellen. Hun rol is zeer waardevol voor de lezer die ook uitleg wil.”

Veel mensen die zoeken naar de fundamenten van de wiskunde worden gek. Maar dat is toeval, zegt Doxiadis. „De wiskunde heeft geen geschiedenis van psychiatrische patiënten, zoals de poëzie of de schilderkunst. Maar de gevallen die er zijn, staan bijna allemaal in dit verhaal. De zoektocht naar de beginselen is maar een splinter van het onderzoeksveld in de wiskunde. De meeste wiskundigen geven geen moer om de fundamenten. Het is niet zo dat te veel logica gek maakt. Het is omgekeerd: de eis om meticuleus te zijn, om perfectie te bereiken, trekt instabiele persoonlijkheden aan.”

Bertrand Russell lijkt te concluderen dat een mens zich moet richten op de werkelijkheid om hem heen en zich niet moet verliezen in concepten. Doxiadis: „Het boek verdedigt het idee dat logica de oplossing voor alles is. Maar het stelt ook dat de rede een gevangenis is, inferieur aan emotie en gevoelens. Het probleem is de balans tussen die twee, een kwestie die de oude Grieken al bezig hield.”

Om dat dilemma te illustreren speelt Russells lezing, waarin hij terugkijkt op zijn leven, zich af tegen de achtergrond van een net begonnen oorlog. „Niet veel mensen mogen Russell, ze vinden hem koud en intellectueel. Ook ik voelde voor hem meer interesse dan liefde. Tot ik zijn brieven las en zag hoe hij een diepgaande twijfel toonde over zijn radicale pacifisme; als logicus vond hij dat oorlog voeren het volgen van een irrationeel instinct was. In het boek gebruiken we een regel uit een brief uit 1939, waarin hij zegt dat hij pacifist is, maar het idee niet kan verdragen dat Europa wordt verdeeld tussen Hitler en Stalin. Hij zocht naar een balans tussen zijn verstand en gevoel; dat raakte me.”

Apostolos Doxiadis, Christos H. Papadimitriou: Logicomix. Een epische zoektocht naar de waarheid. 345 blz. € 19,95