Laat de popiejopies van Radio 4 afblijven

De Hilversumse regelaars vinden dat op Radio 4 wat lichtere programma’s moeten komen. Het zal wel weer te elitair zijn, meent Bas van Putten.

Hans Haffmans is de deskundige en welbespraakte presentator van Viertakt Vroeg, de ochtendeditie van het muziekprogramma op Radio 4. Goed bij stem, een fijn gevoel voor balans tussen terughoudend en opwekkend. De luisteraars waarderen het programma zeer.

Er gaat dus eindelijk iets goed in Nederland. Maar helaas, dat kan niet goed gaan: Haffmans moet weg. Hij is door de toptokkies van de omroep te elitair bevonden. Per februari 2010 wijkt Viertakt Vroeg voor een nieuwsshow van Annette van Trigt. Ik hoor dat het lichte kost wordt, met krantenoverzichten en een laagdrempelige insteek. Daar komen toffe luistercijfers van, waarvan elitaire Hans nog wat kan opsteken.

Maar hadden we voor het nieuws niet Radio 1? Dat is de eerste goede vraag. De tweede is: met welk gezag grijpt de publieke omroep in? Het protest loopt hoog op. Een door Omroep C gehouden enquête over Viertakt en Haffmans levert dezer dagen overweldigende adhesie op.

De vraag is of dit keurige verzet de populistentrein tot staan kan brengen. In een interview met het Nederlands Dagblad legde zendercoördinator Marwil Straat uit dat met het schrappen van Viertakt een voorschot wordt genomen op een Radio 4 dat jong volk trekt, dat overdag lichtere muziek brengt en veel verwacht van een samenwerking met deejay Armin van Buuren – het hele clichépakket aan doelgroepverbredende en drempelverlagende nieuwspraak trekt voorbij. ‘Alles staat ter discussie’, klinkt het ferm. En dan weet je het wel: het begin van het einde. Wat doen die mensen toch, in onze wereld?

Het is de tijd. Vroeger, toen in de kunst de machts- en gezagsverhoudingen nog matchten, kon je de amateur een doodschop geven. Nu regeren ze de wereld. De doelgroepzoekende vergaderaars die het pluche bezetten, om bij kranten, omroepen, orkesten en musea met de twee woorden die ze kennen – ‘publieksbereik’ en ‘elitair’ – de culturele verworvenheden te liquideren.

Nee, dit is geen Hiltermann-pathetiek. Symfonieorkesten concerteren met Ali B, het faillissement van Marco Borsato haalt de kunstpagina’s van de kranten, het tragikomische Festival Classique met het Residentie Orkest wordt gepresenteerd door een analfabete kakel uit de roddelbladen, Heleen van Royen vult de literatuurpagina’s, de postmoderne ledigheid van Viktor & Rolf krijgt museale status. En Hans Haffmans wordt door de omroep te elitair bevonden omdat hij het woord contrapunt kan uitspreken.

Steeds schaamtelozer worden met popiejopietaal ivoren torens neergehaald, ook als ze het nooit waren. Het slagwoord ‘elitair’ is een chantagemiddel geworden. Het is nog niet uitgesproken, of culturele instellingen schieten terstond in de verdediging.

Ze zouden vragen kunnen stellen. Wat bedoelt u? Of: wat denkt u wel? Maar ze weten het al. Dat alles vlakker, gewoner en lichter moet, tot alle diepte weg is. De nieuwsshow van Van Trigt heeft op Radio 4 niets te zoeken. Radio 4 is er voor de hoogopgeleide autochtone muziekliefhebbers die net zo goed onder de publieke taken vallen als jongeren en allochtonen.

Het gevaarlijke is dat de plundering van Radio 4 de populisten alle argumenten verschaft om een klassieke zender te ontmantelen, hoe Van Trigt ook zal varen. Als ze zo succesvol wordt als Maartje van Weegen met De Klassieken hebben de beleidsmakers er een argument bij om de ingeslagen weg te vervolgen en de laatste muziekvakmensen van Radio 4 een schop onder hun kont te geven.

Haalt ze haar targets niet, dan zullen nog meer vragen rijzen. Als het zelfs háár niet lukt, waarom zouden we Radio 4 dan nog handhaven? Dan zeggen de drempelverlagers op een dag: maar we hebben Classic FM toch al?

O, zo ver komt het vast nog wel, zuchtte Gerrit Komrij, toen hem in zijn tijd als televisiecriticus de horrorscenario’s voor het geestesoog verschenen. Nu, het komt steeds verder.

Het gaat niet goed met Radio 4. Dalende luistercijfers zijn reden voor bezorgdheid. Maar als iets de val van de zender veroorzaakt, is het niet de elitaire insteek maar de liefdeloosheid. De houten klaas die in de Viertakt middageditie een interview met een Duitse pianist verprutst, halverwege het gesprek van Duits naar Engels overschakelt en beide talen niet machtig blijkt te zijn – hij zit er nog steeds. Radio 4 is de zender waar geen hond het merkt als een presentatrice met de blik op de playlist Rameau als Berlioz aankondigt. Radio 4 zendt aan de lopende band derderangs uitvoeringen van meesterwerken uit, alsof het toch niets uitmaakt. Mijn vader – met zijn 68 ongetwijfeld veel te oud voor netcoördinator Marwil Straat – is al uitgeweken naar WDR3. Reden, ouwe? „Het blijven humorloze moffen en ze lullen teveel, maar het zijn tenminste wel professionals.” En zo is dat.

Er moeten op Radio 4 een paar dingen veranderen. Haffmans moet blijven. De houten klazen en de graftakken ruimen het veld. De muzieksamenstellers komen onder curatele van een centrale regie die slecht gespeelde meesterwerken uit de ether houdt. Dat moet, omdat de jongens en meisjes een goede Beethoven niet kunnen onderscheiden van een slechte. Van Weegen? Best, want presenteren kan ze. Zolang ze maar de goede stukken draait. En nog iets: een betere ontvangst zou fijn zijn. Op mijn autoradio klinkt Radio 4 even beroerd als een zendpiraat.

Ten slotte moet van politiek tot Hilversum het inzicht postvatten dat Radio 4 nooit op marktaandeel mag worden afgerekend, maar als culturele verworvenheid bescherming verdient. Dan wordt de zender misschien nog eens wat hij moet zijn: een uithangbord van een cultureel zelfbewustzijn, dat gestudeerde mensen niet uitsluit omdat er aan hen niks te emanciperen valt.

Bas van Putten is schrijver en televisiepresentator.