Barroso wil dat ze blijft, want Europa heeft Neelie nodig

Eurocommissaris Neelie Kroes kwam er de afgelopen weken wél voor uit dat ze kandidaat wilde zijn.

Die reclame voor zichzelf moest het Nederlandse kabinet onder druk zetten.

„We doen precies wat we een jaar geleden beloofden.” Gretig kondigde eurocommissaris Neelie Kroes vorige week woensdag aan dat zij bij de Europese bankgiganten ING, Lloyds en KBC voor miljarden aan staatssteun had goedgekeurd – op voorwaarde dat zij belangrijke delen afstoten.

Inhoud en timing waren weer eens briljant. Inhoud: dat zij alwéér drie regeringen dwong om staatsbanken ingrijpend te saneren, stelt mensen in het ongelijk die een jaar geleden zeiden dat het haar nooit zou lukken de staatssteunregels in crisistijd overeind te houden. Timing: op hetzelfde moment overwoog de Nederlandse regering om Neelie Kroes tóch – verkeerde politieke kleur of niet – een tweede termijn te geven. Binnenkort wordt bekend wie de nieuwe eurocommissarissen zullen zijn.

De kogel is nog niet door de kerk. Kroes (68) kreeg vorige week woensdag een telefoontje van premier Balkenende dat zij „op de kandidatenlijst” staat. Hij vróég haar niet. Maar Balkenendes kansen om Europees president te worden, waren op dat moment al onzeker. En Balkenendes tweede troefkaart is de eurocommissaris. Als hij die óók verspeelt, heeft hij in de Kamer iets uit te leggen.

Afhankelijk van zijn eigen lotgevallen wilde Balkenende een CDA’er of een PvdA’er naar de Commissie sturen. Maar toen Kroes (VVD) onlangs op tv bevestigde dat zij om „partijpolitieke redenen” gepasseerd werd, gingen kranten prompt schrijven dat ze moest blijven. Typisch Neelie Kroes: de publieke opinie was gemobiliseerd. Dat tergt Balkenende, maar hij kan het niet negeren.

Ook commissievoorzitter José Manuel Barroso prest Balkenende. Barroso wil dat Kroes blijft. Ook híj vindt dat ze te veel reclame maakt voor zichzelf: een oproep in de Financial Times die zij ondertekende – voor méér vrouwen in Europese topfuncties – had van hem niet gehoeven (vandaar ook dat andere vrouwelijke commissarissen niet tekenden).

Maar Barroso heeft meer vrouwen nodig: het Europarlement kan hem dwingen zijn ‘quotum’ te halen. En Kroes is een van zijn beste commissarissen. Zij ontpopte zich met de Spanjaard Joaquín Almunia (Economische en Monetaire Zaken) tot spil van zijn crisisteam.

In weerwil van verhalen over Barroso’s gebrek aan politieke ruggengraat, heeft hij Kroes altijd verdedigd in gevechten met Europese lidstaten. „Toen Kroes in februari Nicolas Sarkozy terugfloot omdat hij autofabrikanten staatssteun beloofde als er geen Franse ontslagen zouden vallen”, vertelt een commissiefunctionaris, „liep Sarko keihard op Barroso te schelden. Niet op Kroes. Barroso had haar gedekt. Hij vindt haar goed.”

Voor Neelie Kroes vallen de afgelopen vijf jaar in twee delen uiteen: vóór en ná Lehman Brothers. De eerste vier jaar waren een leerproces. Ze begon verzwakt. Het Europees parlement zaagde door over haar banden met bepaalde bedrijven en haar contacten met vastgoedondernemer Paarlberg. Vervolgens was het hard werken: dossierkennis opbouwen, en haar draai vinden in de Europese besluitvormingsmachinerie.

Op Mededinging moet Kroes ervoor waken dat bedrijven niet aan illegale kartelvorming en misbruik van marktmonopolies doen. Anders kan de interne markt niet functioneren – het hart van de Europese eenwording. Dus liet Kroes overnames en fusies doorlichten. Haar brigades vielen farmaceuten en plasticfabrikanten binnen. En haar boetes waren astronomisch.

Toen kwam de crisis, met tal van staatssteunzaken en grote politieke conflicten. Vanaf dat moment moest Kroes beleid gaan maken: het afgelopen jaar heeft ze vooral geïmproviseerd. Zelf vindt ze dat zij een sleutelrol heeft gespeeld bij het overeind houden van de interne markt. Daarom wilde ze tot afgelopen week alléén op Mededinging blijven: ze denkt echt dat de boel in elkaar zakt als ze vertrekt.

Vorig jaar september, toen Lehman Brothers omviel, stelden Europese banktoezichthouders een document op waarin stond dat staten de banken moesten gaan redden. Staatssteunregels beletten dat, dus die mochten niet meer worden toegepast. Het plan werd besproken door hoge nationale ambtenaren van Financiën; Kroes’ medewerkers mochten nauwelijks meevergaderen in deze circuits.

„Kroes kon twee dingen doen”, zegt een advocaat. „A: stug de staatssteunregels blijven toepassen. Dan waren alle landen over haar heen gewalst. Oftewel, einde interne markt. Optie B was: de staatssteunregels tijdelijk versoepelen voor de banken, omdat die een speciale rol hebben in de economie. Door het voorwaardelijk toe te staan, kon ze er greep op houden. En de regels later terugbuigen.”

Commissie-juristen vonden Kroes’ tijdelijke „lapwerk” incompatibel met het Europees recht. Anderen riepen juist dat Kroes soepeler moest zijn. De opening kwam toen Ierland begin oktober 2008 ineens alle bankrekeningen garandeerde. In heel Europa openden mensen rekeningen bij Ierse banken. Andere banken leden daaronder en ministers belden furieus met Kroes: zíj ging over concurrentievervalsing, zíj moest dit stoppen.

Kroes overtuigde de Ierse regering ervan dat je samen oplossingen moet zoeken, omdat de EU anders een jungle wordt. Ook andere landen zagen daardoor in dat speciale crisisregels voor staatssteun aan banken misschien beter waren dan géén regels. Zo kwam Kroes’ eerste tijdelijke richtsnoer tot stand: staatssteun mocht, mits er een herstructureringsplan kwam en een datum waarop de overheid zich terugtrok.

Daarna ging het van de ene situatie naar de andere. Improviseren, zegt een medewerker, gaat Neelie Kroes goed af: „Inschatten wat de tegenpartij gaat denken: bankiers, ministers. En daar dan onze strategie op baseren. Ik hou mijn hart vaak vast, maar haar intuïtie werkt feilloos.”

Zo bekritiseerde ze Angela Merkel over staatssteun aan Opel, waar politieke condities aan waren verbonden. Kroes wist dat Opel er té slecht aan toe was om tijdrovend onderzoek te overleven, dus kon ze de verkoop niet stoppen.

Daarom waagde Kroes een gok. Ze vroeg de Duitse regering om een schriftelijke garantie dat staatssteun óók verleend zou zijn als General Motors Opel niet aan het Canadese Magna zou verkopen, maar aan iedereen die Opel wilde herstructureren – ongeacht beloftes over Duitse werkgelegenheid.

Dat beloofde Merkel. Het was een leugen. Maar General Motors had nu zwart op wit dat ook zij die staatssteun kon krijgen – en blies de verkoop af. Zo slaagde Kroes er met blufpoker in de verkoop alsnog te blokkeren, zónder Opel te benadelen. Als de verkoop was doorgegaan, had ze in haar hemd gestaan. Nu stond Merkel voor schut.

Kroes vocht met de Zweedse minister Anders Borg, met Wouter Bos, met president Sarkozy, met de Franse minister Lagarde. Razend belden die haar dan op. Of ze zwegen juist, als zij informatie wilde over steun aan banken. Het leverde boeiend tv-drama op – en daar genoot ze van. Maar: „Als je je vrienden wilt houden, moet je dit werk niet doen.”

Haar voorganger Karel van Miert zei vlak voor zijn dood: „Je kunt niet over haar oordelen zolang regeringen zéggen dat ze haar gehoorzamen. Dat kan pas als ze het dóén.” Dat moment breekt nu aan. Negen banken worden gesaneerd, inclusief die drie van woensdag. „Nog 28 te gaan”, zei Kroes. En: „Ik hoop ze allemaal te doen.”

Maar Barroso wil commissarissen rouleren. Er wordt gezegd dat hij haar en Almunia wil ruilen. Of haar Interne Markt wil geven – hoewel de Fransman Michel Barnier gelooft dat híj daar recht op heeft. Dáárom zei Kroes vorige week voor het eerst dat ze best „een andere economische post” wil. Er speelde een glimlach om haar lippen. Het zou haar eerste gokje niet zijn.