Sterke vrouw die vaak sterke vrouwen speelde

Josine van Dalsum werkte door tot haar ongeneeslijke ziekte dat onmogelijk maakte. Ze speelde vaak sterke vrouwen, en nam afscheid met een stuk over een actrice met kanker.

De laatste jaren van haar leven bracht Josine van Dalsum voornamelijk op het toneel door. Samen met haar zoon Aram van de Rest speelde ze de voorstelling LeefTijd, over een actrice met kanker, waarna ze vorig najaar een tournee begon met het zelfgeschreven stuk Vleugellam, over een vrouw die wordt getroffen door afasie. Eind december moest haar man, regisseur John van de Rest, besluiten dat ze die tournee niet kon voortzetten. Ze stierf dinsdag op 61-jarige leeftijd en werd gistermiddag in besloten kring gecremeerd.

Josine van Dalsum kwam al tijdens haar Amsterdamse toneelschooltijd, in 1969, in de krant – op een foto waarop ze met beide handen in de mond de oudere acteur Lo van Hensbergen stond uit te fluiten tijdens de Aktie Tomaat. Zelf heeft ze nooit met tomaten gegooid, zei ze nadien, maar wel deelde ze de afkeer van de actievoerders jegens het gevestigde toneel. Twee jaar later debuteerde ze bij het Nieuw Rotterdams Toneel, waar ze echter al na één seizoen vertrok omdat allerlei beloftes over vernieuwende voorstellingen niet werden nagekomen.

Het afscheid was tumultueus en draaide uit op een proces over geld. Voor de rechter zei de actrice dat ze er niets voor voelde „een technisch allround actrice te worden zonder enige ideeën en bedoelingen met wat ik op het toneel stond te doen”. Toen bleek dat het NRT zijn beloftes over vernieuwend theater zwart op wit had gesteld, won zij de zaak.

Veel indruk maakte Josine van Dalsum in 1973 als het ietwat achterlijke zusje Let in de tv-serie Een mens van goede wil, naar de roman van Gerard Walschap. Ze speelde die rol zo overtuigend dat het stempel van „suffe Let” haar nog jarenlang bleef achtervolgen. De serie leidde bovendien tot een relatie tussen de actrice en regisseur Van de Rest, die elkaar al bij het NRT hadden leren kennen.

Ook in diens volgende tv-producties, Brainwave en Mata Hari, vertolkte zij de hoofdrol. En toen Van de Rest in de jaren tachtig een eigen tv- en theaterbedrijf begon, speelde ze sterke hoofdrollen in zelf geproduceerde voorstellingen als Glazen speelgoed en Kinderen van een mindere God.

Begin jaren negentig ging hun bedrijf failliet, toen de verliezen op te ambitieuze – en dus te dure – toneelproducties niet langer konden worden gedekt uit de opbrengst van tv-werk. Daarna woonde en werkte het echtpaar Van de Rest, met zoon Aram, in Duitsland. Door tussenkomst van producent Joop van den Ende vonden ze emplooi bij tv-productiebedrijf Endemol in Keulen. Daar schreef zij scenario’s voor de populaire politieserie Die Wache – door haar man geregisseerd. Ook werkte ze als opnameleider en producer bij een Duitse comedyserie.

In 1999, toen alle schulden waren afbetaald, kwamen ze terug naar Nederland. Een paar jaar later kreeg Josine van Dalsum te horen dat ze longkanker had en daaraan snel zou overlijden. Nadien zou daar nog een hersentumor bijkomen.

Toch had ze nog genoeg energie om in het seizoen 2005/2006 op tournee te gaan met het stuk LeefTijd dat speciaal voor haar was geschreven door Haye van der Heyden. Ze speelde die rol met de waardigheid van iemand die besefte dat deze tekst geen extra opsmuk behoefde. Bijna laconiek, maar met grote precisie, sprak ze zinnetjes als: „Dat is het mooie van kanker – dat je heel lang geen pijn hebt”. En zo kreeg bijvoorbeeld de schijnbaar nuchtere manier waarop haar personage alvast de organisatie van de aanstaande crematie ter hand nam, des te meer effect. In interviews verborg ze haar persoonlijke betrokkenheid bij de rol achter professionele nuchterheid. „Ik ben een actrice die een rol speelt”, zei ze in de Volkskrant. „Ik ga daar straks niet geëmotioneerd lopen doen op het toneel”. Ook als haar ziekte ter sprake kwam, leek ze uiterlijk onbewogen.

Josine van Dalsum had met het daaropvolgende Vleugellam haar afscheidstournee willen maken. Die heeft ze echter niet meer kunnen voltooien. Haar ziekbed heeft bijna een jaar geduurd. De actrice koos er tenslotte zelf voor haar leven te beëindigen.