Op zoek naar Darwins jarige boek

On the Origin of Species, Darwins meesterwerk, is 24 november exact 150 jaar oud. Rondgang langs Nederlandse bezitters en kenners van de eerste druk. ‘Daar staan mijn boekjes.’

Nog een paar nachtjes en dan is het bijzondere boek jarig. Op dinsdag 24 november is het 150 jaar geleden dat de eerste druk verscheen van On the Origin of Species by Means of Natural Selection, zoals de hele titel luidt. In 502 pagina’s doet Darwin zijn revolutionaire theorie over de evolutie van soorten uit de doeken.

De oplage van die eerste druk bedroeg 1.250 exemplaren. Toen het boek op donderdag 24 november 1859 in de Engelse boekwinkels voor het eerst de schappen vulde, raakte het naar verluidt nog dezelfde dag uitverkocht.

Zo gewichtig de inhoud is van het in acht maanden geschreven boek, zo weinig voornaam ziet het er uit. Het heeft een sobere groenlinnen band met de titel en de naam van de uitgever John Murray op de rug van het boek. Het wetenschappelijke werk, met als ondertitel Or the preservation of favoured races in the struggle for life, bevat slechts één illustratie: een uitvouwbare pagina met een grafische weergave van de afstamming van soorten.

Angus Carroll, medewerker van de website Darwin Online waar ’s werelds grootste Darwinkenners het werk van de beroemde Britse natuurvorser presenteren, is bezig om alle 1.250 exemplaren van de eerste druk van Darwin in kaart te brengen. „Tot nu toe hebben we wereldwijd in totaal ongeveer driehonderd exemplaren kunnen achterhalen. De meeste boeken blijken in handen van musea of bibliotheken. We hebben ook vijftig mensen gevonden die het boek in privébezit hebben”, aldus de Amerikaan Carroll.

In stilte bezitten

Probleem bij de inventarisatie is dat eigenaren van dergelijke waardevolle boeken doorgaans niet te koop lopen met hun bezit. Veel antiquarische boeken zijn in handen van beleggers en die bezitten ze bij voorkeur in stilte. „We hebben nog geen exemplaren in Nederland getraceerd”, meldt Carroll.

Toch zijn er, zo blijkt uit navorsingen van NRC Weekblad, in elk geval drie exemplaren van de Engelstalige eerste druk in Nederlandse handen. De afdeling Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam bezit het boek sinds 26 februari 1976. De aanschafdatum staat achterin het werk met potlood geschreven. Het boek is voor 5.600 Zwitserse frank (destijds ongeveer zesduizend gulden) gekocht bij de antiquaar Jörg Schäfer in Zürich.

Behalve de ‘Amsterdamse’ Darwin is er ook een Leidse, in het boekendepot van Museum Boerhaave. Het is in 1966 gekocht uit de nalatenschap van de negentiende-eeuwse bioloog en plantenveredelaar Marius Jacob Sirks, zegt conservator Bart Grob. Het aankoopbedrag is niet bekend.

Het derde ‘Nederlandse’ exemplaar is eigendom van plantenfysioloog Frits Bienfait uit Utrecht. Als liefhebber van planten en bezitter van veel boeken over dit onderwerp leek het hem leuk ook On the Origin of Species te kopen. Darwin schreef immers ook veel over planten. Bienfait tikte het boek in 1979 op de kop bij een antiquaar in Londen voor een bedrag van 6.500 gulden. Zijn boek ligt nu bij een antiquariaat. „Ik probeer het te verkopen aan een Japanner, omdat ik geld nodig heb. Maar de markt zweeft nogal en als het niet lukt, hou ik het fijn zelf.” Bij welk antiquariaat het werk wordt verkocht, wil Bienfait liever niet zeggen. „Dieven liggen altijd op de loer.”

Vijf exemplaren op internet

De prijzen van de eerste Engelstalige druk zijn de afgelopen vijftien jaar behoorlijk opgelopen. De Nederlandse Darwinverzamelaar Paul van Helvert was in 1992 in Londen op een veiling waar de beroemde verzameling Darwinboeken van de Amerikaan Jeremy Norman werden verkocht. Een gave eerste druk kreeg daar een richtprijs van tussen de 12.000 à 15.000 Britse pond. „Het boek werd niet verkocht omdat er te laag werd geboden”, zegt Van Helvert.

Volgens Van Helvert worden er op internet op dit moment een vijftal exemplaren van de eerste druk van On the Origin of Species te koop aangeboden. De goedkoopste, in slechte staat, moet 54.000 dollar opbrengen. De duurste 200.000 dollar. „Een mooie eerste druk van Darwins boek kost gemiddeld twee ton in euro’s. Vorig jaar is in de VS nog een eerste druk geveild, inclusief een handgeschreven briefje van Darwin, voor 324.000 dollar”, aldus Van Helvert.

Vooral exemplaren met een belangrijke ‘provenance’ (herkomst) zijn kostbaar, zegt hoofdconservator Garrelt Verhoeven van de Universiteit Amsterdam. Darwin, die tweehonderd jaar geleden werd geboren, stuurde aan enige tientallen vrienden en bekenden een presentexemplaar. De boeken werden niet gesigneerd, maar een klerk van de uitgeverij schreef in het exemplaar de naam van degene die het boek kreeg en de vermelding ‘from the author’.

„Eén presentexemplaar werd geschonken aan een van de meest invloedrijke recensenten van het boek, William Benjamin Carpenter. Dit boek spant de kroon in de antiquarische Darwingekte: het wordt in Londen aangeboden voor niet minder dan 225.000 Britse ponden”, vertelt Verhoeven.

Het zijn bedragen die nogal verschillen van de waarde van de eerste vertaling die van On the Origin verscheen. Een half jaar na het verschijnen van het Engelse origineel bracht uitgever A.C. Kruseman uit Haarlem al een Nederlandse vertaling op de markt. Nederland en Duitsland waren de eerste landen waar een vertaling van Darwins boek verscheen.

De Nederlandse vertaling werd gemaakt door de arts en paleontoloog Tiberius Cornelis Winkler. Het ontstaan der soorten van dieren en planten door middel van de natuurkeus of het bewaard blijven van bevoorregte rassen in den strijd des levens, heet het. Veilinghuis Bubb Kuyper in Haarlem heeft de ‘Nederlandse Darwin’ in 2006 nog verkocht. Het boek bracht 550 euro op, vertelt veilingmeester Jeffrey Bosch.

Toch is de Nederlandstalige eerste druk van Darwins belangrijkste boek zeldzamer dan de Engelse eerste druk. Dat valt af te leiden uit het zogeheten ‘fondsboek’ van uitgeverij Kruseman waarin financiële informatie staat over de uitgegeven boeken. Volgens het fondsboek, dat wordt beheerd bij de Universiteit van Amsterdam, bedroeg de Nederlandse oplage aanvankelijk duizend exemplaren. Het boek werd naar goed negentiende-eeuws gebruik in afleveringen uitgegeven. De eerste aflevering verscheen in een oplage van 1.000 exemplaren, maar de tweede aflevering werd wegens gebrek aan belangstelling bijgesteld naar 600 stuks. Het complete boek verscheen in twee delen, met papieren omslagen. Uiteindelijk zijn slechts 212 exemplaren verkocht, inclusief recensie en auteursexemplaren.

In het fondsboek staat dat Kruseman de resterende 388 stuks op een fondsveiling in 1862 doorverkocht aan uitgeverij J.G. Broese in Utrecht voor 146 gulden. De totale kosten van het maken van de eerste druk bedroegen 1.198,30 gulden.

Grote ophef

In het ‘Voorberigt van den vertaler’ voorspelt Winkler, die van 1864 tot aan zijn dood in 1897 als conservator werkte in Teylers Museum in Haarlem, dat het Ontstaan der Soorten tot grote ophef zal leiden. „Het is een boek dat bestemd is om aanleiding te geven tot strijd en wisseling van gedachten; tot hartstogtelijke aanvallen van den eenen kant en onverschrokkene verdediging van den anderen.”

Maar tot een run op de boekwinkels leidde het niet. Dat komt volgens de Amsterdamse hoogleraar boekwetenschap Lisa Kuitert waarschijnlijk omdat het te duur was. Het kostte 4,20 gulden. „Het gemiddelde dagloon was in die tijd een gulden, dat was ook de gangbare prijs voor een boek”, zegt Kuitert. „En voor mensen die de hoge prijs van het boek wel konden betalen, was de uitvoering misschien niet aantrekkelijk genoeg. Dure boeken werden goed verkocht mits ze als ‘prachteditie’ of ‘luxe uitgave’ werden aangekondigd.”

Bij de derde Nederlandstalige druk, rond 1893, wordt Darwin anders gepresenteerd. Uitgevers zijn dan de gebroeders E. en M. Cohen, Arnhem en Nijmegen. Het boek verschijnt in de zevendelige serie Darwin’s biologische meesterwerken. De boeken hebben een bonte kaft waarop een miereneter, een zwaan, een aap en een halfnaakte vrouw te zien zijn. „Een spannend omslag maakte van het boek een uitgave die met aantrekkelijke detectivereeksen kon concurreren”, zegt Kuitert. „Darwin ging als populaire cultuur de twintigste eeuw in.”