Was Kuklinski een vaderlandse held of landverrader?

Op de openingsavond van het IDFA werd Wouter Barendrecht geëerd en kreeg Frederick Wiseman de Living Legend Award. De openingsfilm van Dariusz Jablonski viel tegen.

Het Amsterdamse documentairefestival IDFA begon gisteravond in mineur. In een emotionele toespraak droeg festivaldirecteur Ally Derks de openingsavond in Tuschinski, op aan Wouter Barendrecht, oprichter van het filmbedrijf Fortissimo en spin in het web van de internationale filmwereld. Eerder dit jaar overleed hij onverwacht op jonge leeftijd. Vorig jaar was Barendrecht nog actief als jurylid tijdens IDFA.

De stemming sloeg om toen de gelauwerde Amerikaanse documentairemaker Frederick Wiseman de nieuw in het leven geroepen Living Legend Award van het festival kreeg uitgereikt. De bijna tachtigjarige Wiseman wordt dit jaar geëerd met een retrospectief van zijn werk. Ook zal zijn nieuwe film La danse – The Paris Opera Ballet te zien zijn.

IDFA had dit jaar de keuze uit 2600 ingezonden documentaires. Daarvan zijn er 306 geselecteerd door het festival, dat zichzelf aanprijst als „het grootste documentairefestival ter wereld.” Directeur Derksen was opgetogen over het niveau van de inzendingen. Zij voorspelde dat de komende editie „de beste van het nieuwe millennium” wordt.

De openingsfilm viel tegen. In de ‘docuthriller’ War Games and the Man Who Stopped Them gaat de Poolse regisseur Dariusz Jablonski de gangen na van de Poolse kolonel Ryszard Kuklinski, die jarenlang militaire geheimen doorspeelde aan de CIA. Begin jaren tachtig vluchtte hij naar het westen. Net toen Jablonski de kolonel, die onder een nieuwe identiteit in de VS neerstreek, zover had dat hij wilde meewerken, werd deze geveld door een beroerte. Jablonksi reconstrueert het spionagewerk van de kolonel nu dan maar met getuigenissen van voormalige Poolse topmilitairen en CIA-medewerkers.

Was Kuklinski een vaderlandse held of een landverrader? Voor de filmmaker is dat geen echte vraag: Kuklinski was een held, die Polen ervoor heeft behoed dat het land het slagveld zou worden van de Derde Wereldoorlog, waarbij mogelijk zelfs nucleaire wapens zouden zijn ingezet. Jablonski laat dat rampscenario zich voltrekken met animaties, waarin geheel Centraal-Europa van de kaart wordt geveegd. Maar hoe dicht bij dat scenario Europa werkelijk is gekomen, blijft enigszins in het vage.

De Poolse leider Lech Walesa heeft het aanzienlijk moeilijker met zijn oordeel over de handelswijze van de kolonel. Met pijn en moeite weet hij uit te brengen dat hij hem beschouwt als „een held”. Maar voegt daar onmiddellijk aan toe: „Maar alleen onder de omstandigheden van destijds.” Kuklinski blijft een omstreden figuur, die bij zijn enige bezoek aan Polen na de val van het communisme moest worden beschermd door zeven bodyguards.

Regisseur Jablonski heeft elf jaar aan de film gewerkt en het vele materiaal – onder meer van gesprekspartners die hij benaderde met een kleine, verborgen camera – lijkt hem wat boven het hoofd te zijn gegroeid. De film is vaak rommelig en onduidelijk, veel scènes en citaten zijn te kort om te beklijven. Kuklinski zelf blijft een schimmige figuur.

War Games and the Man Who Stopped Them bevat ook geen echte onthullingen. De Poolse autoriteiten onthulden destijds al dat Kuklinski in dienst was van de CIA en hij werd bij verstek veroordeeld tot de doodstraf. Later kreeg hij gratie. De film lijkt zijn prominente positie als openingsfilm in de eerste plaats te danken te hebben aan de perfecte timing: precies twintig jaar na de val van de Muur.