Rebellen gewikkeld in krioelende draden

Tentoonstelling: Club Mama Gemütlich – overzicht van twintig jaar werk van Christiaan Bastiaans. T/m 21 febr Kröller-Müller Museum, Otterlo. Di t/m zo 10-17u. Catalogus 34,50. Inl: 0318-591241 of www.kmm.nl.***

De kogel kwam niet eens uit onverwachte hoek. En de man die nu zwaargewond in een ziekenhuisbed ligt, droeg een helm, een kogelvrij vest en laarzen met versterkte neuzen. Een bakstenen huis is stevig, maar de muren werden kapot geschoten, en de bewoners zijn op de vlucht, met het beetje dat ze kunnen dragen. Rebellen trekken moordend door het land, maar nu rusten ze uit, ze hebben een biertje in hun hand, hun automatisch geweer op schoot, ze lachen niet naar de camera. Want je weet maar nooit.

De Nederlandse kunstenaar Christiaan Bastiaans, van wie het Kröller-Müller Musuem in Otterlo de overzichtstentoonstelling Club Mama Gemütlich toont, is gefascineerd door de kwetsbaarheid van de mens en zijn onvermogen om zich daartegen te weren. Alles is onzeker, behalve dit: dat het in een zucht voorbij kan zijn.

Bastiaans, geboren in Amsterdam in 1951 en eind jaren zeventig afgestudeerd aan de Rietveld Academie, is afkomstig uit een gezin waarvan de voorouders over de halve aardbol zwierven. Zijn wortels liggen in Sumatra, Armenië, Java, Frankrijk, Duitsland en Nederland. Misschien is het daarom dat de kunstenaar, nog vers van de academie, eind jaren zeventig Nederland verliet voor Japan. Bastiaan vond de abstractie, pop art en conceptuele kunst die hier domineerden onbevredigend. In Japan vond hij de spiritualiteit die hij in Nederland miste. Hij raakte gefascineerd door het Noh-theater, door de manier waarop de relatie tussen de wereld van de levenden en die van de doden in strakke rituele bewegingen vorm krijgt. Ook leerde hij in Kyoto de kunstenaar Shoichi Ida kennen. Ida leerde hem dat je zonder integriteit en intensiteit nooit een goede kunstenaar kan worden.

Beide inspiratiebronnen komen terug op de overzichtstentoonstelling. De invloed van Ida is te zien in een serie sjamanistische bladen papier. Aan het Noh-theater ontleende Bastiaans de architectonische opbouw van de tentoonstelling. In dertien min of meer afgebakende ruimtes – van de eerste ‘spiegelruimte’ met een groot aantal werken op papier, tot aan het laatste ‘centrale podium’ waar Bastiaans’ nieuwste film Club Mama Gemütlich draait – is een groot aantal werken uit de afgelopen twintig jaar verzameld. Dat werk is zo veelvormig als het leven zelf: er zijn tekeningen, video’s, driedimensionale tableaus, beelden en ook installaties. Bastiaans is geen bangerik en reist regelmatig naar conflictzones en oorlogsgebieden. Daar bezoekt hij kindsoldaten, psychiatrische patiënten, gewonden, transseksuelen, slachtoffers van orgaanhandel, gehandicapten – kortom mensen die buiten de ‘normale’ orde staan.

Naar aanleiding van zulke reizen zijn schitterende werken op papier ontstaan. Vertrekpunt kan een historische archieffoto van slachtoffers in een veldhospitaal zijn, maar ook een hedendaagse foto van rebellen in Soedan, Kongo of Sierra Leone. Over die foto’s schildert, tekent en borduurt Bastiaans vreemde vormen die met de oorspronkelijke afbeelding op de loop gaan. Lijnen krioelen rondom gezichten, fantasiewezens en -vormen doemen op, maar worden niet direct herkenbaar. Elke mens, elk lichaam in elke situatie is omgeven door draden. Die draden suggereren van alles: ze geven bescherming - misschien. Ze maken onherkenbaar wat onherkenbaar moet blijven. En ze suggereren dat er een kern is, een einde aan de draad: je hoeft haar maar te volgen en je ontsnapt, zoals Theseus met de draad van Ariadne ontsnapte uit het labyrint van koning Minos op Kreta.

De tekeningen – die in groepen worden tentoongesteld – zijn subtiel en toch rijk aan associaties. Hetzelfde geldt voor de Hurt Models die op het ‘hoofdpodium’ zijn opgehangen. Het zijn enorme antropomorfe figuren, samengesteld uit lappen, borduurwerk, breisels, krantenknipsels, amuletten en afval. Ze hangen slap aan hun kabels: geesten, nabeelden, echo’s van mensen van vlees en bloed.

Jammer genoeg stelt het meest recente werk – die waaraan de tentoonstelling zijn titel ontleent – teleur. In de film Club Mama Gemütlich trekt Bastiaans alle registers open: niet alleen door de beroemde Franse actrice Jeanne Moreau voor de hoofdrol te strikken, maar ook door alles wat aan traagheid, zwaarmoedigheid en wereldleed bestaat in een klein half uur te willen proppen. Het resultaat is een statische kruisweg langs bloed, lijden en ziekte. Moreau baant zich er als mislukte ‘troosteres’ een weg langs, met gebarentaal en een lijzige voice over. Het is onbegrijpelijk dat Bastiaans, die normaal subtiel te werk gaat, zo de weg is kwijtgeraakt in wat de kroon op dit overzicht had moeten worden. Alsof hij de draad niet kon vinden en vergeten is dat pathetiek niet hetzelfde is als kwaliteit.