Zonder digibord ben je hopeloos ouderwets, lijkt het

Het digitale schoolbord is razend populair. Klassikaal onderwijs is daarmee terug. Een groeimarkt.

Schoolkrijtjes gebruikt Myrke Metaal niet meer. Rekensommen worden in haar klas met een digitale pen op een digitaal schoolbord geschreven. Metaal, lerares aan de jenaplanschool Wittevrouwen in Utrecht, kan met een digitaal schoolbord interactief lesgeven. Tijdens de biologieles een plaatje laten zien van een zebra of met Google Earth ergens een plek op aarde opzoeken kan allemaal in een handomdraai. „Een digitaal schoolbord maakt de les voor de leerlingen stukken aantrekkelijker”, vindt Metaal.

Het gaat razendsnel. Twee jaar geleden beschikte 10 procent van de basisscholen in Nederland over een ‘digibord’, dit jaar al 67 procent. Nog twee jaar verder, en alle scholen hebben het, voorspelt Kennisnet, de ICT-ondersteuningsorganisatie in het onderwijs. In het voortgezet onderwijs beschikt nu al 93 procent van alle scholen over minstens één digibord.

Wat zijn de voordelen? De lesstof wordt beter overgebracht bij leerlingen die auditief of visueel zijn ingesteld, zegt Wichert Eikelenboom, directeur van het scholensamenwerkingsverband BKB in Leusden. Leraren vinden dat een digibord de les verrijkt en hen werk uit handen neemt. Vroeger moest zij voor een dictee of rekenles alles op het bord schrijven. „Nu kan ik een kant-en-klaarprogramma downloaden, of zelf iets maken en dat een jaar later weer gebruiken”, zegt lerares Metaal.

Het voordeel van het digibord is het gebruiksgemak. Afhankelijk van het soort bord kan het scherm eenvoudig bediend worden met een speciale pen of met de hand. Eikelenboom adviseert de dertien basisscholen van het scholensamenwerkingsverband in het Utrechtse Leusden over de aanschaf van een digitaal schoolbord. Is het duur? Ja. „Een krijtbord kost rond de duizend euro en gaat twintig jaar mee, een digitaal bord gaat vijftien jaar mee en kost drie of vier keer zoveel,” zegt hij. Daarnaast zijn er extra onderhoudskosten. Doordat de zogeheten beamerlampen voor het digibord intensief worden gebruikt gaat die gemiddeld twee jaar mee. „En een nieuwe lamp kost al snel tweehonderd euro.” Toch hangen op bijna alle basisscholen in Leusden digiborden voor de klas.

Wie zijn de leveranciers? De grootste leveranciers komen uit het buitenland en bedienen via Nederlandse agentschappen de onderwijsmarkt. Het Canadese SMART Board en het Engelse ACTIVboard zijn de grootste spelers. Maar ook Nederlandse bedrijven pikken met hun merken een graantje mee zoals het HD-bord van Heutink ICT en het Focusboard van het Smit Visual Supplies.

Hoewel de onderzoeks- en ontwikkelingskosten hoog zijn, is het een lucratieve markt. Niet alleen de verkoop van digiborden (groeimarkt) maar ook de verkoop van accessoires en onderhoudscontracten (vervangingsmarkt) zorgen voor stevige inkomsten. Jolanda Staals, marketing manager van Smit Visual Supplies, beaamt dat. Haar bedrijf uit Geldrop is gespecialiseerd in de productie en levering van een breed scala aan presentatiesystemen. Door de recessie is de vraag naar presentatiesystemen vanuit het bedrijfsleven afgenomen, maar deze vraaguitval wordt gecompenseerd met de vraag naar digiborden vanuit het onderwijs. „We leveren nu ook beamers en software, dat waren nooit kernactiviteiten van ons bedrijf”, zegt Staals Omdat digitale schoolborden onderhoudsgevoeliger zijn dan de klassieke presentatiemiddelen kreeg de montage- en serviceploeg van haar bedrijf allerlei nieuwe werkzaamheden te doen. Inmiddels fabriceert en verkoopt het bedrijf wekelijks tientallen digitale schoolborden van het eigen merk Focusboard.

De bakens werden op tijd verzet. Drie jaar geleden besloot Smit Visual Supplies om te schakelen van de productie en verkoop van krijtborden naar een eigen digibord. Een fabriek in Hongarije, gespecialiseerd in de productie van de emaillen stalen krijtborden, werd afgestoten. „Scholen wilden geen nieuw krijtbord, maar vroegen om een digitale variant”, zegt Staals. Hoe veel is geïnvesteerd in het Focusboard wil het bedrijf niet zeggen, maar binnen anderhalf jaar heeft de investering zich ruimschoots terugverdiend, zegt Staals.

Basisschool Wittevrouwen in Utrecht heeft twee jaar geleden drie digitale schoolborden bij wijze van proef aangeschaft. Het werd een succes. Volgend jaar moeten alle vijftien lokalen in de school van een digibord zijn voorzien à raison van drie- tot vierduizend euro per stuk. „De technische mogelijkheden zijn enorm”, zegt directeur Jaap Nelissen van de basisschool.

Er kleeft één probleem aan het digibord. Krijt en schoolbord kennen geen storing. „Zodra bij het digibord zich een technisch probleem voordoet, kan ik niets meer doen”, zegt lerares Metaal. Docent Ben Hamerling aan de lerarenopleiding van de Marnix Academie in Utrecht heeft de oplossing. Gooi niet de oude schoenen weg. Haal bij bij de aanschaf van een digibord dus het oude krijtbord niet weg. „Een krijtbord is ook handig om bijvoorbeeld de weekplanning op te schrijven, dat is ook leesbaar als het digibord uit staat”, zegt Hamerling.

Toch is er ook dan nóg een probleem: tegenlicht. Krijtborden zijn goed leesbaar bij veel licht en hangen doorgaans op een lichtrijke plek. Digiborden worden vaak op diezelfde plek geplaatst, maar zijn met tegenlicht slecht leesbaar. Daar wordt niet altijd goed over nagedacht, zegt Hamerling. Als schrijfdocent waarschuwt hij voor de nadelen van een digibord in het handschriftonderwijs. „Met een krijtje schrijf je vanuit je schouder en daardoor groter, op een digibord schrijf je vanuit de vingers en daardoor kleiner. Dat heeft een nadelig uitwerking op de leesbaarheid voor achterin de klas. Voor goede handschriftlessen blijft een krijtbord onmisbaar”, zegt hij.

En gaan dankzij het digibord de prestaties van de leerling erop vooruit? Grootschalige onderzoeken naar het digibord in het Verenigd Koninkrijk concluderen van wel. Maar het verschilt wel per type leerling. Leerlingen die goed in rekenen zijn bijvoorbeeld, leren sneller met een digibord, maar leerlingen die niet goed in rekenen zijn profiteren minder. Bij scheikunde blijkt het tegenovergestelde het geval.

Scholen schaffen vaak een digibord aan zonder te weten wat ze er precies mee willen, zegt Frans Schouwenburg van Kennisnet. „Het is ook een hype om een digibord te hebben.” Zonder digibord ben je hopeloos ouderwets, lijkt het wel. Kennisnet adviseert scholen daarom eerst goed na te denken of een digibord wel in het onderwijs past. „Met een digibord staat een leerkracht weer klassikaal les te geven, bij scholen die leerlingen zelfstandig in groepjes laten werken past een digibord dus vaak niet”, zegt hij.

Volgens Schouwenburg worden digiborden ook niet altijd professioneel toegepast. De kostbare digiborden worden soms alleen gebruikt als projectiescherm voor filmpjes en plaatjes. „Dan heb je wel een heel duur projectiescherm”, zegt hij. Het schort bij leraren vaak aan kennis en tijd om uit te vinden hoe een digibord professioneel van dienst kan zijn. Bij de levering van een nieuw digibord krijgen leerkrachten een ‘knoppencursus’, zodat ze weten hoe het systeem bediend moet worden. „Maar hoe de borden didactisch moeten worden ingezet, is vaak onbekend”, zegt Schouwenburg.

Lerares Metaal bevestigt dat onder leraren niet altijd duidelijk is hoe het digibord moet worden ingezet. „Ik ken lang niet alle mogelijkheden, soms weten de leerlingen beter wat er allemaal mogelijk is.”

Pabo-opleidingen proberen aankomende leraren te trainen in het gebruik van digiborden, maar dit is een lastige opgave. Want door de grote verscheidenheid aan systemen en software kunnen pabo-studenten niet worden getraind in elk type digibord. Pas in hun beroepspraktijk kunnen zij ervaring opdoen met het type dat gebruikt wordt.

Schrijfdocent Hamerling benadrukt het belang van professioneel gebruik. Zo is muziekles met digitale instrumenten op het digitale schoolbord volgens hem pure armoede. „Dat kan dan beter, door leerlingen echte instrumenten te laten bespelen.”