Uitvinders, goeroes en een psychopaat

Vandaag gaat in Amsterdam documentairefestival IDFA van start.

Welke films zijn dit jaar de moeite waard?

Het boek was er al, nu komt daar de documentaire bij en straks is er ook nog een speelfilm. Journalist Rupert Isaacson weet wanneer hij een goed verhaal in handen heeft en niet moet loslaten. In de documentaire The Horse Boy volgt regisseur Michel O. Scott hem, terwijl hij met zijn vrouw Kristin en zijn vierjarige, autistische zoon Rowan een moeizame tocht maakt te paard door Mongolië. De radeloze ouders hopen dat traditionele sjamanen hun zoontje kunnen genezen, of in ieder geval de symptomen van zijn autisme kunnen verlichten.

Het verslag van hun reis is beurtelings aandoenlijk en genant. De sjamanen zijn ervan overtuigd dat er een boze geest uit moeders kant van de familie in de jongen is gevaren. De ouders worden geslagen met twijgen, om de boze geesten te verjagen, totdat de rode striemen op hun armen staan. Moeder Kristin krijgt te horen dat ze haar geslachtsdelen ritueel moet wassen; zoon Rowan is vaak overstuur en onhandelbaar. Alles wordt van dichtbij gefilmd – de ouders hebben daarvoor gekozen, maar het kind uiteraard niet en dat stemt zeer ongemakkelijk.

Maar aandoenlijk is het wel, de onvoorstelbare moeite die ouders zich getroosten om hun kind te helpen, hoe misplaatst misschien ook. En de reis lijkt de jongen inderdaad verlichting te hebben gebracht, al plaatste de eminente Amerikaanse filmrecensent Roger Ebert de nodige vraagtekens bij het hoopvolle einde. Zou het allemaal echt zo rooskleurig zijn afgelopen?

Ebert wijst erop dat Isaacson de reis en de film heeft gefinancierd van het voorschot op het boek dat hij erover zou schrijven (1 miljoen dollar). Als hij terug zou zijn gekomen zonder enig merkbaar resultaat, zou hij zowel voor het boek als voor de film een levensgroot probleem hebben gehad.

The Horse Boy is te zien tijdens het documentairefestival IDFA, dat vanavond in Amsterdam voor de 22ste keer van start gaat. Een van de prikkelende onderdelen is dit jaar het programma ‘Niet Normaal’. Daarmee haakt het festival in bij een kunstmanifestatie, die onder dezelfde naam in december van start gaat in de Beurs van Berlage in Amsterdam. Daar zal werk te zien zijn van onder anderen Marlene Dumas, Viktor & Rolf en Aernout Mik.

Centraal staat de vraag: wat is normaal en wie bepaalt dat? Kunstenaars zorgen voor de broodnodige diversiteit, staat te lezen op nietnormaal.nl, terwijl moderne technologie, media en marketing juist in het teken staan van toenemende uniformiteit, waarbij perfectie de norm is.

Dat zijn algemeenheden, waar je nog vele kanten mee uit kan. IDFA heeft ervoor gekozen om dit uitgangspunt op twee manieren in te vullen: met films over wetenschappers, uitvinders en goeroes die afwijken van de norm, maar met hun innovaties wellicht een nieuwe norm stellen. En met films die mensen met een handicap of ziekte op een andere manier belichten. Wie weet zijn er wel dwarsverbanden tussen die twee categorieën aan te wijzen, zonder meteen in de stoplap van geniale gekte te vervallen.

Voor de nodige opwinding vooraf heeft de film We live in Public al gezorgd – een experimenteel portret van de kunstenaar Josh Harris, die met zijn radicale projecten vooruitliep op de hedendaagse behoefte van mensen om zich volledig bloot te geven op internet. Ook I, Psychopath, over een zelfverklaarde psychopaat die op zoek gaat naar de medische definitie van die term, belooft een prikkelende film te worden.

Maar natuurlijk zijn er nog vele andere films te zien tijdens IDFA die ook best onder deze noemer hadden gepast. Het intieme portret van de geniale pianist (en hypochonder) Glenn Gould bijvoorbeeld, Genius Within, of het eveneens biografische American Radical, over de Amerikaanse publicist Norman Finkelstein, of de prachtige nieuwe film van John Appel, De speler, die gaat over gokverslaving, met name die van zijn vader. Gelukkig zijn heel veel films op IDFA niet normaal.

Het IDFA begint vandaag en duurt nog tot en met volgende week zondag. Bekijk het programma op de website www.idfa.nl