Inhoud en timing zijn briljant

Eurocommissaris Kroes heeft laten zien dat de regels voor staatssteun, het hart van de Europese eenwording, ook in tijden van crisis overeind kunnen blijven.

‘W e doen precies wat we een jaar geleden beloofden.” Gretig vertelde eurocommissaris Neelie Kroes gisteren dat zij bij Europese bankgiganten ING, Lloyds en KBC miljarden staatssteun definitief had goedgekeurd op voorwaarde dat zij belangrijke delen afstoten.

Inhoud en timing waren weer eens briljant. Inhoud: dat zij alwéér drie regeringen dwong om staatsbanken ingrijpend te saneren, stelt mensen in het ongelijk die een jaar geleden zeiden dat zij de Europese staatssteunregels in crisistijd nooit overeind kon houden. Timing: op hetzelfde moment overweegt de Nederlandse regering haar toch – verkeerde politieke kleur of niet – een tweede termijn te geven.

De kogel is niet door de kerk. Kroes, 68, kreeg een telefoontje van premier Balkenende dat zij „op de kandidatenlijst” staat. Hij vroeg haar niet. Maar Balkenendes kansen om ‘president’ van de Europese Unie te worden, blijven onzeker. Zijn tweede troefkaart is een zware portefeuille in de Commissie. Als Nederland die ook niet krijgt, heeft Balkenende in de Tweede Kamer iets uit te leggen.

Balkenende wilde, afhankelijk van zijn eigen lotgevallen, een CDA’er of PvdA’er naar de Commissie sturen. Maar toen Kroes (VVD) onlangs verklaarde dat zij om „partijpolitieke redenen” gepasseerd werd, gingen prompt stemmen op dat ze moet blijven.

Typisch Kroes. Burgers zetten petities voor haar op. De ontvlambare publieke opinie werd acuut gemobiliseerd. Dat tergt Balkenende. Maar hij kan het niet negeren.

Ook Commissievoorzitter José Manuel Barroso wil dat Kroes blijft, al vindt ook hij dat ze té handig reclame maakt voor zichzelf. De oproep in de Financial Times deze week, die zij ondertekende – voor méér vrouwen in Europese topfuncties – zint hem niet (vandaar dat andere vrouwelijke commissarissen niet tekenden). Maar Barroso heeft meer vrouwen nodig; het Europees Parlement kan hem daartoe dwingen. Kroes is een van zijn beste commissarissen. Zij ontpopte zich, met de Spanjaard Joaquín Almunia (Economische en Monetaire Zaken), tot spil van zijn crisisteam.

In weerwil van verhalen over Barroso’s gebrek aan politieke ruggengraat heeft hij Kroes altijd verdedigd in gevechten met lidstaten. „Toen Kroes in februari Nicolas Sarkozy terugfloot omdat hij autofabrikanten staatssteun beloofde als er geen Franse ontslagen zouden vallen”, vertelt een Commissiefunctionaris, „liep Sarko keihard op Barroso te schelden. Niet op Kroes. Hij dekte haar. Hij vindt haar goed.”

Voor Kroes vallen de afgelopen vijf jaar in twee delen uiteen: vóór en ná Lehman Brothers. De eerste vier jaar waren een leerproces. Ze begon verzwakt. Het Europees Parlement zaagde haar door over haar banden met bepaalde bedrijven en haar contacten met vastgoedondernemer Paarlberg. Daarna was moest ze dossierkennis opbouwen, haar draai vinden.

Op Mededinging moest ze waken dat bedrijven niet aan illegale kartelvorming en misbruik van marktmonopolies deden. Anders kan de interne markt niet functioneren – het hart van de Europese eenwording. Overnames en fusies liet Kroes doorlichten, haar brigades vielen binnen bij farmaceuten of plasticfabrikanten. Zij zette het beleid van haar voorgangers Van Miert en Monti voort.

Toen kwam de crisis. Met hordes staatssteunzaken, en potentiële politieke conflicten. Kroes moest beleid gaan maken. Afgelopen jaar heeft zij vooral geïmproviseerd. Ze vindt zelf dat zij een sleutelrol speelde bij het overeind houden van de interne markt. Daarom wilde ze aanvankelijk alleen op Mededinging blijven: ze denkt echt dat de boel in elkaar zakt als ze vertrekt.

Vorig jaar september, toen Lehman Brothers omviel, stelden Europese banktoezichthouders dat staten banken moesten redden. Staatssteunregels beletten dat, dus die moesten in de vriezer. Hoge nationale ambtenaren van Financiën bespraken dit. Kroes’ medewerkers mochten nauwelijks meevergaderen in deze circuits.

„Kroes kon twee dingen doen”, zegt een advocaat. „A: stug de staatssteunregels blijven toepassen. Dan waren alle landen over haar heen gewalst. Ofwel, einde interne markt. Optie B was: de regels tijdelijk versoepelen voor banken, die een speciale rol hebben in de economie. Zij begreep dat bailouts sowieso gingen gebeuren. Door het voorwaardelijk toe te staan, kon zij er greep op houden. En de regels later terugbuigen.”

Intern vocht Kroes om dit erdoor te krijgen. Commissie-juristen vonden haar „lapwerk” onverenigbaar met het Europees recht. Anderen riepen dat Kroes soepeler moest zijn.

De opening kwam toen Ierland begin oktober vorig jaar ineens alle bankrekeningen volledig garandeerde. Mensen in heel Europa openden rekeningen bij Ierse banken. Andere banken leden daaronder; ministers belden furieus met Kroes. Zíj ging over concurrentievervalsing, zíj moest dit stoppen.

Kroes overtuigde Dublin samen oplossingen te zoeken, omdat de EU anders een jungle wordt. Ook anderen zagen in dat speciale crisisregels voor staatssteun aan banken misschien beter waren dan géén regels. Zo kwam haar eerste tijdelijke richtsnoer tot stand: staatssteun mocht, mits er een herstructureringsplan kwam en een datum waarop de overheid zich terugtrok.

Kroes moest, noodgedwongen, improviseren, iets dat haar volgens een medewerker goed afgaat: „Inschatten wat de tegenpartij gaat denken. Bankiers, ministers. En daar onze strategie op baseren. Ik houd mijn hart vaak vast. Maar haar intuïtie werkt feilloos.”

Zo bekritiseerde ze Angela Merkel over staatssteun aan Opel, waar politieke condities aan waren verbonden. Kroes wist dat Opel te ziek was om tijdrovend onderzoek te overleven. Dus kon ze de verkoop niet stoppen. Daarom waagde ze een gok. Ze vroeg een schriftelijke garantie dat staatssteun ook verleend zou zijn als GM Opel niet aan Magna zou verkopen, maar aan iedereen die Opel wilde herstructureren, ongeacht beloftes over Duitse werkgelegenheid. Berlijn beloofde dat. Dat was een leugen, maar GM had nu zwart op wit dat zij die staatssteun ook kon krijgen en blies de verkoop af. Zo slaagde Kroes er met blufpoker in de verkoop alsnog te blokkeren, zónder Opel te benadelen. Als de verkoop was doorgegaan, had ze in haar hemd gestaan. Nu stond Merkel voor schut.

Kroes vocht met de Zweedse minister Anders Borg, met Wouter Bos, president Sarkozy en minister Lagarde. Razend belden die op. Of ze zwegen als zij informatie wilde over kapitaalinjecties voor banken. Het leverde boeiend tv-drama op. Daar genoot ze van. Maar: „Als je je vrienden wilt houden, moet je dit werk niet doen.”

Haar voorganger Karel van Miert zei vlak voor zijn dood in juni: „Je kunt niet over haar oordelen zolang regeringen zéggen dat ze haar gehoorzamen. Dat kan pas als ze het doen”. Dat moment breekt aan. Negen banken worden gesaneerd, inclusief die drie van gisteren. Kroes: „Nog 28 te gaan. Ik hoop ze allemaal nog te doen.”

Maar Barroso wil commissarissen rouleren, bijvoorbeeld Kroes en Almunia ruilen of haar op Interne Markt zetten. Daarom zei Kroes gisteren dat ze best „een andere economische post” wil. Er speelde een grijns om haar lippen. Het zou haar eerste gokje niet zijn.