Heimwee naar de menselijke maat in het dorp

Herindeling is de reden voor de vroege verkiezingen in een aantal gemeenten vandaag. Het denken over gemeentelijke fusies is aan het kenteren. Groter is niet langer automatisch beter.

Gemeentelijke herindelingen zijn te vergelijken met fusies in de gezondheidszorg, overnames in het bedrijfsleven en samenscholingen in het onderwijs. Schaalvergroting, de afgelopen decennia hét toverwoord, moet de daadkracht van gemeenten, ziekenhuizen, bedrijven en scholen helpen vergroten. Maar in de publieke opinie valt een kentering te bespeuren. Waar zijn al die fusies goed voor? Verliezen we de menselijke maat niet uit het oog? Hebben we niet stiekem heimwee naar de dorpsdokter en – in dit verhaal – de dorpsburgemeester?

Eddy Bilder, Tweede Kamerlid van het CDA en in de fractie belast met de portefeuille gemeentelijke herindeling, deelt de kritiek van veel burgers: „In de zorg en het onderwijs zijn we door schade en schande wijs geworden en zeggen we: het moet maar eens afgelopen zijn met die schaalvergroting. In het lokaal bestuur lijkt de grote vaart van fusies er nu ook wel uit.” Bilder lijkt aan wishful thinking te doen: de cijfers geven hem (nog) geen gelijk.

Gemeentelijke herindeling is geen recent verschijnsel. In 1817 waren er binnen het huidige grensgebied van Nederland 1.236 gemeenten. In 1936 was dat aantal gedaald naar 1.064. Nu zitten we op zo’n 440 gemeenten. En als behalve de herindelingen van 1 januari 2010 ook de geplande herindelingen van 1 januari 2011 doorgaan, daalt het aantal gemeenten richting 410. CDA’er Bilder: „Als we niet oppassen houden we straks alleen 25 supergemeenten over.”

Volgens Ralph Pans, directievoorzitter van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), is er geen weg terug. Hij pleit voor een variant op het Deense model, waar gemeenten minimaal 90.000 inwoners moeten tellen. In Nederland zou 60.000 de ondergrens kunnen zijn, opperde PvdA’er Pans een paar jaar geleden tot ongenoegen van veel kleine gemeenten. Dan zouden er tussen de honderd en tweehonderd (middel)grote gemeenten overblijven.

Pans komt met een soort cirkelredenering: „Door de decentralisatie nemen gemeenten steeds meer taken van Rijk en provincie over. Ze moeten dus meer kwaliteit leveren, meer verantwoording afleggen, kunnen minder vrijblijvend opereren. Helaas zijn lang niet alle lokale ambtenaren van met name kleine gemeenten daartoe in staat. Denk aan ict-informatie. Dus moet er meer kennis worden gebundeld. Dat kan door fusies, of door samenwerking tussen gemeenten.”

Pans verwijst naar het zogenaamde BEL-model. Blaricum, Eemnes en Laren (BEL) hebben samen één ambtelijk apparaat, maar daarnaast elk hun eigen college. In Bussum en Naarden is ook sprake van samenwerking, maar als het advies van de provincie Noord-Holland begin volgend jaar een Kamermeerderheid haalt, gaan beide gemeenten op 1 januari 2011 fuseren met Weesp en Muiden. En daar zijn ze in Bussum – met 32.000 inwoners de grootste van de vier – niet blij mee.

„We gaan desnoods in bussen met spandoeken naar het Binnenhof om te protesteren”, waarschuwt de Bussumse burgemeester Milo Schoenmaker (VVD). „Er is hier veel onbegrip. We zetten grote vraagtekens bij het nut van de herindeling. Die is onlogisch en ondoordacht. We hebben onze zaakjes op orde: bestuurlijk en financieel. Weesp en Muiden liggen cultureel en geografisch te ver van ons vandaan.”

Samen met Naarden zijn die gemeenten voorstander van een fusiegemeente die de werktitel ‘Naardermeer’ draagt. Het fusieplan, goedgekeurd door de provincie Noord-Holland, ligt nu bij de Raad van State. Die adviseert nog dit jaar het kabinet, waarna staatssecretaris Ank Bijleveld (Binnenlandse Zaken, CDA) de eventuele herindeling begin 2010 door de Tweede Kamer moet loodsen.

Bussum is ook boos op het besluit van de Kamer om de gemeenteraadsverkiezingen op 3 maart vanwege een mogelijke herindeling ruim een half jaar uit te stellen – tot november 2010. De kiezer moet zich nu kunnen uitspreken, luidt de kritiek in ’t Gooi. Volgens de burgemeester is het een unicum dat de grootste gemeente unaniem dwars ligt bij gemeentelijke fusieplannen. Gemeenteraad, college en bevolking willen dat Bussum een zelfstandige gemeente blijft – of desnoods samengaat met Naarden waarmee het nu al samenwerkt.

Als de Raad van State een ander advies geeft en een fusie wenselijk acht, heeft Bussum nog een laatste strohalm: de Tweede Kamer moet in meerderheid (minimaal 76 stemmen) akkoord gaan.

Het gaat er dan waarschijnlijk om spannen op het Binnenhof. CDA-parlementariër Bilder acht het „vooralsnog zeer onwaarschijnlijk” dat zijn partij in de Tweede Kamer „zo’n belangrijke tegenstem als in Bussum zal negeren”. Samen met SP en PVV, die naar verwachting ook ‘nee’ zullen zeggen omdat ze alleen akkoord gaan met herindelingen na referenda, komt het aantal tegenstemmers dan op 75.

CDA’er Bilder ontkent stellig dat het parlement voetstoots een herindeling goedkeurt. „We zijn geen stempelmachine. Waarom zouden wij de onafhankelijkheid van een goed draaiende grote gemeente om zeep helpen? In de Tweede Kamer komt steeds meer weerstand tegen fusieplannen die door provincies in gang zijn gezet.”