Wrokkige NSB'er is de tragikomische antiheld

Theater

De Opportunist

Door Het Volk. Tournee t/m 29/4. ****

De grootste mislukkeling uit de Nederlandse toneelgeschiedenis moet Jan C. de Vos jr. zijn geweest. Hij was de oprichter van het Noord-Hollandsch Tooneel dat tijdens de bezetting riant door de foute overheid werd gesubsidieerd om „stukken met nationaal-socialistische strekking” te spelen. Maar de meeste acteurs waren derderangs, de meeste stukken waren lorren en ook in NSB-kranten werd geschreven dat er weinig van deugde. Zelfs de geestverwanten kwamen zelden kijken. Na de oorlog werd De Vos een beroepsverbod van tien jaar opgelegd. Hij week uit naar Berlijn en stierf daar in 1959.

Toneelgroep Het Volk speelt dit seizoen een min of meer waarheidsgetrouw relaas over opkomst en ondergang van het Noord-Hollandsch Tooneel, met De Vos als vanzelfsprekend middelpunt. De Opportunist toont hem als een ontluisterd man die in 1946 in een Berlijns flatje belandt en daar wrokkig terugkijkt. De flashbacks zijn snel gemonteerde scenes die het echte verhaal compact vertellen zonder er een dorre documentaire van te maken. Daarvoor bieden de subtiele typeerkunst van de spelers en de terloopse grapjes in tekst en decor meer dan voldoende tegenwicht. Net als de projectie, waarin authentieke bioscoopjournaals geraffineerd worden afgewisseld met fictieve beelden.

Of de hoofdpersoon werkelijk een opportunist was, lijkt me twijfelachtig. De Vos was geen windvaan; al in de jaren dertig hing hij de NSB-leer aan. Misschien gaat Het Volk iets te makkelijk voorbij aan de mogelijkheid dat de man een collaborateur uit overtuiging was. Maar verder is dit vooral een lucide voorstelling over een antiheld, wiens toneelcarrière zo’n tragikomische mislukking werd.

Henk van Gelder