'Mozart geeft alle menselijke gevoelens engelenvleugels'

Jonathan Biss debuteert bij het Concertgebouworkest, opent de serie Meesterpianisten en maakt bekroonde cd’s. Biss (29) groeide op met muziek.

„Als er ooit een tijd komt waarin ik muziek niet langer ervaar als de grootste uitdaging die het leven verdiept, dan word ik accountant”, zegt de Amerikaanse pianist Jonathan Biss (29) in zijn autobiografie.

Zijn passie voor pianospelen wordt door collega’s gekarakteriseerd als ‘obsessive’ en ‘neurosis’. Maar de gebruikelijke opsomming van wapenfeiten ontbreekt. Al geeft Biss wereldwijd ruim tachtig concerten per jaar met orkesten als de New York Philharmonic en dirigenten als Barenboim en Levine, hij won tot op heden geen enkel concours en brak niet door als invaller voor een beroemde collega. Wel ontving Jonathan Biss in 2007 de Diapason d’Or voor zijn tweede cd met werken van Schumann en in 2008 een Edison voor zijn Beethoven-opnames. Wat verklaart het succes van deze jonge onderzoeker aan de vleugel, voor wie recht doen aan grote muziek „een levenslange worsteling met het machtigste wapen van de kosmos” impliceert?

Biss, die deze week met Mozarts Pianoconcert nr. 21 debuteert bij het Concertgebouworkest, stamt uit een muziekfamilie. Passief concerteerde hij al in de buik van zijn moeder, violiste Miriam Fried, die in 1971 het Reine Elisabeth Concours won en trouwde met violist Paul Biss. Beide ouders studeerden bij Joseph Gingold en Ivan Galamian, en voor Biss’ oma van vaderszijde, Raya Garbousova, schreef Barber zijn Celloconcert.

Zelf studeerde Jonathan Biss bij Leon Fleisher aan het Curtis Institute in Philadelphia. Tegenwoordig woont hij „gewapend met oordoppen” in New York. „Toen ik zes was, besloot ik piano te gaan spelen omdat mijn oudere broer dat deed. Hij is heel muzikaal, maar koos voor een andere loopbaan. In ons huis in Bloomington, Indiana, klonk muziek uit alle kamers. De piano gaf me de kans op te groeien als mezelf, in plaats van als de vioolspelende zoon van vioolspelende ouders.”

Op zijn twaalfde besefte hij dat muziek zijn grote passie was. „‘Ik speel alleen maar muziek die groter is dan alle uitvoeringen ervan’, zei pianist Arthur Schnabel. Dat werd mijn motto, want ik ervaar muziek op dezelfde manier. Neem het 21ste Mozart-concert; ik speelde het al toen ik tien was en ik heb er altijd van gehouden. Steeds ontdek ik er nieuwe dingen in. In muziek kun je altijd verder en dieper gaan. Als jij verandert, verandert de muziek met je mee. Van Fleisher, de oprechtste musicus onder de pianisten, heb ik geleerd dat je geen keuze kunt maken tussen trouw zijn aan de noten en je gevoelens tot uitdrukking brengen. Die twee zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.”

Behalve de klassieken exploreerde Biss ook muziek van componisten als Janácek, Schönberg en Kurtág. Maar zijn hoofdmenu bestaat vooralsnog uit Mozart, Beethoven, Mendelssohn, Schumann, Schubert en Brahms. „In Mozarts muziek wordt de hele wereld uitgedrukt. Zijn talent om alle gevoelens die mensen hebben in klank uit te drukken en daar engelenvleugels aan te verlenen, maakt hem uniek. Mozart reflecteert genadeloos iemands emotionele insteek. Zijn muziek is zo universeel, dat iedereen het onmiddellijk hoort als zijn noten onoprecht worden uitgevoerd. Mozart is in zijn helderheid de meest onthullende componist, en daarom ook het moeilijkst om te spelen.”

Maar door Beethoven is hij een beter mens geworden, lacht Biss. „Zijn muziek is in grote concepten geschreven en dat bezorgt je een gevoel van reusachtige verantwoordelijkheid. Beethoven streefde levenslang naar het hoogste en meest ideale. Om dat te kunnen verklanken, moet je altijd nog meer je best doen. Zeker in deze tijd, waarin de sociale verhoudingen door internet en het vele reizen zijn veranderd. Musici kunnen nu meer mensen bereiken dan ooit tevoren.”

In het Muziekgebouw aan ’t IJ speelt Biss op 21 november het Pianokwartet nr. 2 in A, op. 26 van Brahms met musici uit het Concertgebouworkest. „Een stuk dat alles in zich heeft”, vindt hij. „Er is zoveel weidsheid en generositeit in. En ik verheug me erop sommige musici van het orkest zo wat beter te leren kennen.”

De diepste muzikale verwantschap voelt Biss met Schumann, van wie hij diverse werken heeft opgenomen: „Schumann was liefde op het eerste gezicht. Geen andere componist heeft zo ontroerend mooi uitgedrukt wat eenzaamheid betekent. Elke keer als ik Schumann uitvoer, heb ik het gevoel dat ik een stukje van mijn ziel op het podium achterlaat.”

Jonathan Biss soleert op 18, 20 en 22/11 bij KCO o.l.v. M. Elder, Concertgebouw, A’dam. Op 22/11, Muziekgebouw aan ’t IJ, A’dam. En 29/1 met Rot. Phil. Orkest o.l.v. Ludovic Morlot in De Doelen, Rotterdam