Minder automobilisten, zelfde opbrengst voor Rijk

Na jaren van discussie ligt er nu een wetsvoorstel voor kilometerheffing. Niet het bezit, maar het gebruik van de auto wordt belast, om het gebruik af te remmen. Goed voor het milieu, maar ook voor de privacy?

Vanaf 2012 gaat het gebeuren. Dan worden in zes jaar tijd alle bestaande autobelastingen vervangen door de kilometerheffing, zo maakte minister Camiel Eurlings (Verkeer, CDA) vrijdag bekend.

Met de motorrijtuigenbelasting en de aanschafbelasting BPM betaalt de burger nu vooral voor het bezit van zijn auto. In de toekomst wordt juist het gebruik belast. Het tarief wordt afhankelijk van tijd, plaats en de zuinigheid van het voertuig. Veel rijden in de spits in de Randstad met een vervuilende SUV wordt duur, weinig rijden op Groningse landweggetjes met een bescheiden auto goedkoop.

Het vrachtverkeer krijgt als eerste een gps-kastje dat bijhoudt waar en wanneer hoeveel wordt gereden. Daarna volgen groepjes van 100.000 auto’s, willekeurig geselecteerd op basis van de eerste twee letters van het kenteken. Buitenlandse automobilisten krijgen een apart systeem. Motoren, trekkers, taxi’s, auto’s van voor 1987 en gehandicaptenvoertuigen vallen buiten het nieuwe systeem.

1 Doel: aantal files gehalveerd in 2018

Het ministerie van Verkeer en Waterstaat heeft de afgelopen jaren veel gesleuteld aan een computermodel om verkeersbewegingen te voorspellen. Hogere tarieven moeten leiden tot minder verkeer. Minister Eurlings denkt dat met de volledige introductie van de kilometerheffing in 2018 het aantal gereden kilometers met 15 procent zal dalen. Dat zou voldoende zijn om de files te halveren, omdat opstoppingen vooral ontstaan door flessenhalzen in het wegennet. Als er meer wordt gereden dan verwacht, gaat het tarief omlaag, want Eurlings zegt te willen voorkomen dat de automobilist meer gaat betalen. Dat is vreemd, want lagere tarieven zouden juist voor meer verkeer en meer files kunnen zorgen. Maar Eurlings vreest niet dat hij het autorijden zo extra aanmoedigt.

2 Minder milieuvervuiling en lawaai

De kilometerheffing wordt gesteund door milieugroeperingen, want zij willen ook dat het verkeer afneemt. Als voortaan het autogebruik wordt belast in plaats van het bezit, zal het Nederlandse autopark weliswaar toenemen – een extra groei van 2 tot 3 procent is de verwachting – maar omdat er minder wordt gereden, daalt de belasting van het milieu. Het zou minder uitstoot betekenen van kooldioxide, minder fijnstof en minder geluidoverlast.

3 Privacy

Automobilisten zouden zich volgens het kabinet geen zorgen hoeven te maken over hun privacy. De gegevens over hun rijgedrag bevinden zich alleen in het gps- kastje dat negen miljoen burgers in hun auto krijgen geplaatst. Centraal zal niet meer dan alleen het aantal kilometers worden geregistreerd en het tarief worden vastgelegd. Op welk tijdstip en waar wordt gereden, zou dus niet te achterhalen zijn. Eerder beloofde de overheid de informatie rond kentekenregistratie ook niet voor andere doeleinden te gebruiken. Inmiddels is bekend dat justitie dit systeem wel degelijk heeft gebruikt om verdachten van misdrijven op te sporen of om te gebruiken als bewijsvoering in strafzaken. Dit zou bij de kilometerheffing niet mogelijk zijn, omdat de informatie centraal beperkt is.

4 De kosten

De kosten van de kilometerheffing zijn politiek het gevoeligste onderdeel. Autorijden ontmoedigen door het duurder te maken is het idee. Tegelijkertijd zegt minister Eurlings dat alle automobilisten gezamenlijk evenveel gaan betalen als nu. Het is heel eenvoudig: dat kan hij ook beloven als het verkeer met 15 procent zal dalen. Het resterende verkeer, 85 procent, moet de huidige belastinginkomsten dekken. Gemiddeld wordt autorijden dus duurder. Eurlings wijst er liever op dat 59 procent van de automobilisten minder gaat betalen – maar alleen als er, zoals verwacht, 15 procent minder wordt gereden. Verder worden nieuwe auto’s goedkoper door het verdwijnen van de aanschafbelasting (circa 40 procent). Het gevolg is wel dat tweedehands auto’s sneller in waarde dalen.

5 Vaker met openbaar vervoer

In de modellen van Verkeer en Waterstaat wordt ervan uitgegaan dat automobilisten vaker de bus of de trein zullen pakken. Eurlings rekent er op dat het aantal afgelegde kilometers met het openbaar vervoer zal stijgen met 6 procent als gevolg van de kilometerheffing. Ook zullen automobilisten vaker de fiets nemen of gewoon gaan wandelen. Dat is wellicht vervelend voor de consument die geen auto bezit en dat nu al doet. Grote kans dat zij meer belasting gaan betalen door de kilometerheffing. Provincies innen nu hun belasting via de motorrijtuigenbelasting. Omdat die wordt afgeschaft, mogen ze een nieuwe belasting heffen. Veel provincies overwegen een ‘ingezetenenbelasting’. Zo betaalt de autoloze mee aan de kilometerheffing.

6 Maar werkt het?

Werkt het systeem van kilometerheffing eigenlijk wel? Deskundigen verwijzen vaak naar buitenlandse voorbeelden als Londen, Stockholm en Singapore, waar vergelijkbare betaalsystemen zijn ingevoerd. Daar is de automobiliteit fors teruggedrongen. Het Nederlandse systeem is wel oneindig ingewikkelder en grootschaliger. Experimenten in ons land met de kilometerheffing laten tot nu toe een flinke teruggang van het verkeer zien als automobilisten geld krijgen om bijvoorbeeld spitsuren en bepaalde wegen te mijden. Kanttekening: het gaat vaak om mensen die vrijwillig aan de proef meedoen en dus inschatten dat ze aan de eisen kunnen voldoen. België heeft inmiddels ook interesse in het systeem getoond.

7 Hoe gaat het nu verder met Eurlings en zijn plan?

De kilometerheffing is een van de meest ambitieuze plannen van dit kabinet en tevens een zeer gevoelig politiek en maatschappelijk thema. Er wordt al tientallen jaren over gesproken. Minister Eurlings heeft nu zijn voorstel gepresenteerd en kan niet meer terug. Mislukt het project, dan loopt hij grote politieke schade op. Oppositiepartijen VVD, PVV en SP zijn tegen. Coalitiepartij CDA is voor, maar heeft strikte voorwaarden gesteld. Wordt daar niet aan voldaan, dan is intrekken van de steun best mogelijk. Zeker als de komende weken blijkt dat het draagvlak in de samenleving nihil is, terwijl de gemeenteraadsverkiezingen in aantocht zijn (maart 2010). Als het project goed wordt ontvangen en politiek genoeg steun krijgt, rijst de ster van Eurlings. Eerder wist hij al de Spoedwet Wegverbreding door de Tweede en Eerste Kamer te loodsen. Ook besloot het kabinet onlangs de snelweg A4 Midden-Delfland te verlengen. Daarover werd al sinds 1963 gesproken.