Reis naar het einde

In Mexico is op eenvoudige wijze een zelfdodingsmiddel te verkrijgen. Op zoek naar het Mexicaanse ‘drankje van Drion’. ‘Nembutal? I’ve got it. Bíííg bottle! 140 dollars. Come with me.’

‘Ma’am, om eerlijk te zijn...” De zwaarbewapende Amerikaanse grenswacht aan deze zijde van de brug over de Rio Grande richt zijn blik op de overkant, vanwaar een onophoudelijke stroom auto’s en voetgangers uit Mexico zijn controlepost moet passeren. „Om eerlijk te zijn, ma’am, ik zou daar helemaal niet naartoe gaan. U weet niet waarin u zich begeeft: kidnappings, schietpartijen. En de politie daar beschermt u ook niet, die levert u gewoon zelf aan de gangs over. Wie zich daarin begeeft – het kan me niet schelen wat andere mensen hier zeggen – speelt met zijn leven.”

Dat komt goed uit. We zijn hier nu juist voor een kwestie van leven – en vooral van dood. We treden in het voetspoor van euthanasietoeristen uit landen als Groot-Brittannië, Australië en de Verenigde Staten die in Mexico het zelfdodingsmiddel Nembutal gaan halen om dat – illegaal – mee naar huis te nemen. In hun eigen land is elke poging verboden een onafwendbaar naderende dood te bespoedigen.

Sommigen die bang zijn terecht te komen in een voor hen ondraaglijke situatie – of ze nu lijden aan een ernstige ziekte, of zo oud zijn dat ze hun leven voltooid achten – treffen hun eigen maatregelen. Ze reizen naar Zwitserland en sterven na het nemen van een dodelijk slokje in een Dignitas-kliniek, een kliniek die zelfdoding faciliteert en daarvoor ook de middelen verstrekt. Of ze gaan met vakantie naar het uiterste zuiden van de Verenigde Staten en maken een dagtripje naar Mexico. Daar is alles te koop.

Zo staan we op een vroege ochtend in Laredo, Texas, voor het enorme betonnen complex dat de Amerikaanse grens markeert. Langs de waterkant patrouilleren grensbewakers, speedboten varen de rivier op en af, een helikopter vliegt over. Imponeergedrag dat Mexico alleen beantwoordt met de grootste groen-witte vlag ooit gefabriceerd. Hij klappert zo hard in de wind dat de Amerikaanse grenswachters het lawaai van die lap steeds moeten horen.

Oversteken naar Nuevo Laredo blijkt doodsimpel: 25 dollarcent voor een kaartje, een tourniquet door en je bent een van de vele honderden voetgangers die de hele dag door in beide richtingen over een loopbrug de rivier oversteken. De Mexicaanse grensbewaking bestaat uit één soldaat die lui gebaart dat we kunnen doorlopen.

Nuevo Laredo blijkt het spiegelbeeld van haar Texaanse zusje: palmenplein, kathedraal, hoofdstraat. Veel rondhangende mannen en – verrassing – veel toeristenpolitie. We vallen onherroepelijk op. De ritselaars hangen meteen om ons heen. „Are you looking for something?” „Wat do you want? Medicine?”

Een maand of achttien geleden bezochten de zachtedoodzoekers nog Tijuana, een dagtripbestemming vanuit San Diego, Californië, waar ritselaars bordjes omhoog hielden met ‘euthanasie hier!’. Maar sinds ophef in Australië, vorig jaar, over een depressieve jonge moeder die in die Mexicaanse stad met Nembutal zelfmoord pleegde, is dat soort uitbundige propaganda afgelopen. Bovendien hebben drugkartels en mensensmokkelaars de meeste steden in de Noord-Mexicaanse grensstreek met de VS – zeker Tijuana en Ciudad Juárez – te gevaarlijk gemaakt voor toerisme. De euthanasietoeristen zijn daarom naar minder voor de hand liggende Amerikaans-Mexicaanse grensovergangen uitgeweken. Zoals die van Laredo.

What you want?

De eerste Engels sprekende taxichauffeur die we uit het zicht van de politie aanspreken, blijkt niet bereid iets voor ons te doen. De onverdacht ogende en Spaans sprekende man wil niet voor ons als nepklant een veterinaire apotheek ingaan om met de plaatjes uit The Peaceful Pill Handbook een flesje Pentobarbital, Sedalvet, Barbithal of Sedalpharma te kopen. Dit handboek van de Australische dr. Philip Nitschke is de bijbel van iedere euthanasietoerist.

„What you want?” Een van de ritselaars dringt zich opnieuw op. „Nembutal? I’ve got it. Bííííg bottle! 140 dollars. Come with me, I’ll show you.” Op dat moment komen twee dames van de toeristenpolitie tussenbeide. De ritselaar druipt af. De agentes hebben feilloos in de gaten waar de twee grote, blanke toeristen op uit zijn: een illegaal medicijn dat in Mexico vrij verkrijgbaar is.

„Ma’am”, zegt de agente veelbetekenend, „wij kunnen u met alles helpen. Maar u heeft een geregistreerde taxichauffeur nodig als toeristengids. Hij kan u alles laten zien wat u wilt. Hij zal u overal naartoe brengen. Ik zeg het om u te beschermen. Anders valt u in verkeerde handen.”

Ze ontbieden ene Luis. Hij rijdt ons door Nuevo Laredo, langs een dierenartspraktijk waar men zegt het middel niet te hebben en daarna langs een apotheker „die wel eens eerder iets voor me heeft geregeld” en die ons naar een dierenarts verwijst. Uiteindelijk hebben we op het derde adres beet. „Als u een recept hebt.” Dat hebben we niet, maar de veterinario even verderop kan het zo voor ons uitschrijven.

Eén oog dichtgenaaid, duidelijk onder invloed van drank of drugs, schrikt hij wakker uit de fauteuil zonder achterpoten waarin hij leunend tegen de muur te slapen lag. Luis legt ons verzoek uit. De veterinario pakt zwijgend een papiertje van een stapeltje gele briefjes en begint moeizaam te schrijven. We hadden net zo goed thuis een geel A-4tje tweemaal kunnen doorscheuren en daarop een adres en namaaktitel kunnen typen. Onze receptenvoorschrijver schrijft regelrecht over van de plaatjes uit Nitschkes handboek dat ik heb meegebracht. Eerst één middel, dan het tweede – en hij zou ze alle twaalf hebben voorgeschreven als wij niet duidelijk gemaakt zouden hebben dat we aan één flesje echt genoeg hebben. De kosten voor deze dienstverlening? Dat laat hij aan ons over. Twintig dollar blijkt meer dan voldoende. Hij komt zijn hok uit om ons na te zwaaien.

Tien minuten later tellen we bij de dierenartspraktijk 40 dollar neer voor 100 mg Pentovet. We hebben het flesje gecheckt op helderheid, houdbaarheidsdatum en dichte dop. Mexicanen gebruiken het spul om honden en paarden mee af te maken, maar de 6 mg werkzame stof (pentobarbital) in de vloeistof is genoeg om ook mensen een snelle, pijnloze dood te bezorgen. Volgens The Peaceful Pill Handbook is pentobarbital (maar dan met de merknaam Nembutal) het middel dat ook de medische stand gebruikt bij het toepassen van euthanasie in landen waar dat is toegestaan.

De Laredo-route gaat van mond tot mond onder diegenen die hun eigen levenseinde willen regelen. In landen waar euthanasie niet is toegestaan, is zo’n reis ondernemen illegaal en dus niet zonder risico. Het maakt degenen die eraan deelnemen vastbeslotener en vindingrijker.

Geheimhouding

In juni had ik in een espressobar in Londen via omwegen een afspraak gemaakt met Anna. Dat is niet haar echte naam, maar alleen op voorwaarde van geheimhouding was zij bereid met mij te praten. Anna had haar Mexicotrip al achter de rug en zij was – „één voor reserve” – met twee flesjes teruggekomen. Geen van twee waren voor haarzelf. Zij had de reis gemaakt om een hoogbejaard familielid met een progressieve verlamming te helpen. Die kon zelf de tocht niet meer maken en werd verteerd door angst dat hij zijn laatste jaren zou moeten doorbrengen in een inrichting voor bejaarde onmachtigen.

„Ik heb het alleen gedurfd omdat ik zoveel van hem houd”, zei ze. „Het is zo de moeite waard geweest. Hij weet nu dat hij kan uitstappen op een moment dat hij wil. En ook al komt het misschien nooit zover, het betekent voor hem immense gemoedsrust.”

Anna weet dat zij, als ooit zou uitlekken wat ze heeft gedaan, voor veertien jaar de gevangenis kan indraaien wegens hulp bij zelfdoding. Wat zij ziet als een ‘mercy mission’ ziet de wet als strafbaar feit. Wel heeft dit najaar de Crown Prosecution Service – het Openbaar Ministerie voor Engeland en Wales – de hand over het hart gestreken voor mensen die een dierbare begeleiden om bij Dignitas in Zwitserland een eind aan het leven te maken. Voortaan komen zij niet automatisch voor vervolging in aanmerking.

Die verzachting kon niet uitblijven: van meer dan honderd Engelsen is bekend dat zij in de afgelopen jaren naar Zwitserland zijn gereisd om daar zelf een einde aan hun leven te maken. Onder hen prominenten, zoals dirigent Sir Edward Downes (85) en zijn vrouw Joan (74), wier kinderen postuum bekendmaakten dat de twee in juli van dit jaar „besloten een eind aan hun eigen leven te maken, liever dan te blijven worstelen met ernstige gezondheidsproblemen. Ze zijn vredig gestorven en onder omstandigheden die ze zelf hebben gekozen.” Honderden hebben zich bij Dignitas ingeschreven. Hun dierbaren zijn tot nu toe bij terugkeer in eigen land allen door de politie opgewacht en verhoord, al heeft justitie steeds van vervolging afgezien.

Pietje Bell van de vrijwillige euthanasie

De Australiër Dr. Philip Nitschke is met zijn organisatie Exit de Pietje Bell van de wereldwijde vrijwillige euthanasiebeweging. Diens Peaceful Pill Handbook is in feite een pleidooi voor wat in Nederland ‘de pil van Drion’ heet. Het handboek van Nitschke is in Australië en Nieuw-Zeeland verboden. Maar het boek is vrij verkrijgbaar via internet en volgens Exit hebben alleen al honderden Australiërs en Nieuw-Zeelanders inmiddels geprofiteerd van de expliciete instructies daarin.

Organisaties als de Engelse actiegroep Dignity in Dying, die niet verder gaat dan campagne voeren voor een wetswijziging die euthanasie bij uitzichtloos lijden mogelijk moet maken, gruwen van Nitschke. Met zijn „confronterende” optreden zou hij de tegenstanders van euthanasie alleen maar in de kaart spelen en zo een wetswijziging onmogelijk maken. Nitschke wil van die redenering niets weten. „Hoeveel vrienden heeft u die voor u veertien jaar de gevangenis in willen draaien als het zover is?”, vroeg hij eerder dit jaar op een bijeenkomst in Brighton aan honderd toehoorders. „Als uw arts u niet mag helpen en als u zelf iets te beslissen wilt hebben over uw levenseinde, dan kunt u beter op tijd uw eigen maatregelen treffen.”

Er zat politie in de zaal en de bijeenkomst had alleen kunnen doorgaan doordat een moedige dominee met een zaaltje de Australiër onderdak had durven verlenen voor de lezing. De voorgenomen ‘workshop’ voor Exit-leden (per definitie boven 55 jaar) werd juridisch te riskant bevonden en afgelast.

Wat je van Nitschke ook mag vinden – ‘Dr. Death’, of ‘een onvermoeibare strijder voor mensenrechten’ – hij voorziet in een behoefte. Zeker bij mijn eigen generatie, die in de jaren zestig mondig en volwassen werd, is zelf beslissen over het einde van je leven als dat nodig mocht zijn, een normaal en steeds vaker terugkerend onderwerp van gesprek. Het aantal half-lacherige, half-serieuze bestellingen van alleen al vrienden in Nederland die wisten van onze Mexicotrip spreekt boekdelen. En dan heeft Nederland nog een behoorlijke euthanasiewetgeving. In het land waar ik woon, Engeland, waar dat gesprek in het parlement niet eens behoorlijk gevoerd kan worden, blijkt het hele onderwerp keer op keer taboe. Dat is des te vreemder omdat aan de ontstaanskant van het leven – bevruchting en zwangerschap en ook abortus – menselijk ingrijpen zonder veel tegenspraak steeds verder gaat en kennelijk wel aanvaardbaar is. Van reageerbuisbaby’s tot bevroren embryo’s, tot binnenkort mogelijk de eerste getransplanteerde baarmoeder. Maar zelf het moment van doodgaan kiezen? Onbespreekbaar. Ter vergelijking: vrienden in Engeland die met opzet pas na afloop over ons Mexicotripje te horen kregen, reageren geschokt en verzinnen alvast krantenkoppen: ‘Oldie in illegal drugs trade caught near Sevenoaks’.

In ons geval is van handel geen sprake is. Hooguit van bezit. Mocht de Britse justitie mij daarvan willen beschuldigen, dan zou zij – aldus een geraadpleegde jurist – dat bezit eerst moeten aantonen. Niettemin, Nitschke waarschuwt in zijn boek herhaaldelijk dat het meenemen van Pentobarbital naar de VS en naar de meeste andere landen een strafbaar feit is. Hoe groter de hoeveelheid, hoe zwaarder de straf. Daarom kochten wij maar één flesje. Voor – eventueel – eigen gebruik. Als we ooit worden vervolgd, zijn we in ieder geval beter af dan Anna uit Londen, die twee flesjes Engeland binnenbracht voor hulp bij zelfdoding.

In Australisch Northern Territory was in 1996 gedurende heel korte tijd euthanasie met behulp van een arts legaal. Nitschke hielp in de acht maanden dat dit wettelijk was toegestaan vier doodzieke patiënten aan een kalm levenseinde. Maar een nieuwe regering schroefde de maatregel terug en heeft nu zelfs verboden per telefoon, fax, e-mail of internet praktische methoden voor euthanasie te bespreken.

In dit repressieve klimaat kozen een Australische echtpaar en hun vriendin voor de Mexicoroute. Caren Jenning, een voormalige onderwijzeres, nam het vliegtuig en kocht in Mexico Nembutal. Dat deed zij op kosten van Graeme Wylie (71), een ex-piloot met Alzheimer, en zijn partner Shirley Justins. Wylie dronk, met hulp van Justins, de Nembutal en stierf.

Wylies dochters geloofden niet dat hun vader zelfmoord had willen plegen, noch vertrouwden ze zijn partner. Een rechtszaak volgde. De getuigenissen van Shirley Justins en van Philip Nitschke, die met Wylie had gesproken over zijn doodswens, konden niet aannemelijk maken dat Wylie expliciet zelfmoord wilde plegen. Schriftelijke bewijzen waren er niet. Wylie had Alzheimer. Had hij geweten wat hij deed toen hij de Nembutal aan de lippen had gezet? In november 2008 besloot een jury dat Justins schuldig was aan doodslag op haar partner en dat Caren Jenning medeplichtig was. Nu zit Shirley Justins in een Australische gevangenis 22 maanden gevangenisstraf uit. Haar vriendin Caren Jenning wachtte de uitspraak niet af. Zij bleek te lijden aan borstkanker en zij maakte – met Nembutal – een eind aan haar leven.

Het zijn vooral mondige mensen met geld die een euthanasiereis maken. Als het Zwitserse Dignitas straks gedwongen wordt de dienstverlening aan buitenlanders te beperken – zoals de federale regering in Zwitserland overweegt – en als de Mexicoroute onbegaanbaar zou worden wegens verscherpte controle, dan moeten die mensen nog verder op pad: naar Peru of naar China bijvoorbeeld. Dat veroorzaakt dan een nog grotere tweedeling: tussen arm en rijk, mondig en niet mondig. De onmachtigen die niet ondraaglijk willen lijden, staan dan in feite alleen gruwelijke methoden ter beschikking om hun leven te beëindigen: de sprong voor de trein of die van het dak. Precies die situatie heeft in Nederland en later in België en in de VS in de staten Oregon en Washington geleid tot de euthanasiewetgeving voor medische hulp bij ondraaglijk lijden.

Wanneer dat moment is aangebroken, willen velen, in navolging van professor Drion, zelf vaststellen. Ze willen zelf mogen bepalen op welk moment het leven is uitgeleefd, zonder dat ze daarbij per se geholpen moeten worden door een arts. Wie weet dat hij de mogelijkheid heeft eruit te stappen, heeft gemoedsrust.

Koffer kwijt

Terug naar Laredo Nuevo. Wij gingen uitgebreid lunchen en kochten souvenirs en flessen bier. Met plastic zakken vol aankopen kuierden wij met de stroom voetgangers mee de brug over naar Laredo, Texas. In de broekzak het flesje, gecamoufleerd door een lang jasje en tactisch geplaatste schoudertas. De Amerikaanse grensbewakers bekeken ons paspoort en zonden ons met „Have a nice day ma’am” de Verenigde Staten weer in. Geen detectiepoortjes, nauwelijks douanecontrole – euforisch kwamen we aan het eind van de dag ons hotel weer binnen.

Drie dagen later vlogen we terug naar huis: de een met het losgeweekte etiket van het flesje en de afbeeldingen uit het The Peaceful Pill Handbook in zijn bagage, de ander met het flesje in een oud T-shirt gewikkeld in de koffer. Voor de veiligheid.

Een nagelbijtmoment wachtte ons nog: op vliegveld Heathrow bleek de koffer met het flesje niet aangekomen. Was dit een vingerwijzing van hoger hand? British Airways verzekerde: de koffer is onderweg. En toen: de koffer komt morgen, hij is nu bij de douane. Zesendertig uur later, ’s avonds om half tien, ging thuis de deurbel. Een bezorger die slecht Engels sprak: „Here your luggage’’. De koffer was niet op slot. Alles, maar dan ook alles zat er nog in.

Rectificaties / gerectificeerd

Correcties & aanvullingen

In Reis naar het einde (Weekblad, 14 november, pagina 10-15) is de hoeveelheid werkzame stof in Pentovet NRV geen 6 mg maar 6,3 g. En niet Pentovet (thiopental natrium, per injectie toegediend), maar alleen Pentovet NRV is de drinkbare vloeistof die iemand zelf kan innemen.