Obama's mijnenveld: Guantánamo

De aankondiging dat ‘het brein’ achter 9/11 een civiel proces krijgt, leidde gisteren tot ophef in de VS. Voor president Obama brengt Guantánamo steeds meer risico’s met zich mee.

En daar zette Barack Obama een nieuwe stap in het mijnenveld dat de terreurgevangenis op Guantánamo Bay (‘Gitmo’) voor hem is geworden. De beslissing om Khalid Sheikh Mohammed, het zelfverklaarde brein van ‘9/11’, met vier andere verdachten te vervolgen in een federale rechtbank in New York, genereerde gisteren oververhitte reacties op een regering die het ene kapitale probleem na het andere voor de kiezen krijgt.

Nabestaanden waren zoals gebruikelijk razend, mede omdat de verdachten nu worden overgebracht naar New York, de stad van de aanslagen. FoxNews herhaalde de hele ochtend beelden van 9/11. Republikeinen gooiden olie op het vuur. „Ik walg hiervan”, zei het Republikeinse Congreslid Peter King, ook uit New York.

King dwong eerder dit jaar af dat vrijgelaten Gitmo-gevangenen toegang tot de VS wordt geweigerd. Het voorstel kreeg overweldigende steun in het Congres. Een signaal dat het trauma van de aanslagen acht jaar na dato nog niet verwerkt is. En een oorzaak dat de sluiting van Gitmo in januari 2010 niet gehaald wordt, zoals minister van Justitie Eric Holder erkende.

Toch kwam Holders besluit over Khalid Sheikh Mohammed (‘KSM’) niet als een verrassing. De regering moest voor komende maandag reageren op een gerechtelijk bevel dat een vervolgingsbeslissing voor KSM voorschreef. En Obama voerde destijds campagne tegen de militaire commissies die de regering-Bush voor KSM en andere 9/11-verdachten op Gitmo had opgezet.

In die commissies was de regering niet verplicht al het bewijs aan de verdediging voor te leggen; volgens critici – onder wie Obama zelf – een grove schending van de rechten van de verdachte.

Maar voor de president was nauwelijks een slechter moment denkbaar om met dit vervolgingsbesluit naar buiten te komen. De altijd sluimerende terreurangst werd de afgelopen dagen aangewakkerd door onthullingen over de majoor die vorige week dertien mensen doodschoot op de legerbasis Fort Hood in Texas. Hij had contact met ten minste één radicale imam, in Jemen, en conservatieve media portretteren de majoor – een Amerikaan met Palestijnse ouders – stelselmatig als een moslimterrorist.

Tegelijk staat de president onder immense druk om extra troepen naar Afghanistan te sturen, zeker nu de Afghaans-Pakistaanse regio gebukt gaat onder groeiend geweld. Zijn ambitieuze plannen met het zorgstelsel zijn vertraagd in de Senaat. Er is broos economisch herstel, maar de werkloosheid blijft stijgen.

En gisteren vertrok hij ook nog voor een week naar Azië. De overload-factor is het gesprek van de dag in Washington: wordt de president niet overbelast?

Vervolg Guantanamo: pagina 4

Holder wil doodstraf KSM

Feit is dat hij de bekendmaking over Khalid Sheikh Mohammed gisteren aan Holder overliet, overigens een van zijn beste vrienden. Hij benadrukte dat „een goede afloop’’ van de zaak verzekerd is, en dat KSM „de dood’’ verdient.

Khalid Sheikh Mohammed werd 183 maal onderworpen aan waterboarding, waarbij een verdachte de indruk heeft dat hij verdrinkt; Holder noemde dit eerder een marteltechniek.

Maar dat hoeft een veroordeling niet in de weg te staan, zei hij gisteren. Er is „genoeg nog ongepubliceerd bewijs” tegen KSM dat niet door marteling is verkregen. De aanklagers bepleiten daarom dat de martelingen „niet relevant” zijn voor de strafzaak, zei Holder. „Daar heb ik alle vertrouwen in.” Sarah Mendelson, die bij denktank CSIS de berechting van terreurverdachten volgt, bevestigde dat gisteren. „Een legitieme werkwijze in ons strafproces.”

Mendelson was ongeruster over een bekendmaking van Holder die gisteren minder aandacht kreeg. Naast de berechting van KSM en vier andere Gitmo-verdachten, in New York, maakte de minister ook bekend dat hij vijf andere terreurverdachten voor militaire commissies wil brengen. Onder hen is de Canadees Omar Khadr, die als vijftienjarige in Gitmo belandde.

Obama heeft de juridische grondslag van Bush’ militaire commissies aangepast. Maar volgens Mendelson is de kans levensgroot dat deze variant, net als die van Bush, door het Hooggerechtshof ongrondwettelijk wordt verklaard. Zij concludeert daarom dat de regering de commissies moet schrappen. „Anders herhalen alle problemen zich onder Obama.”

Het is maar een van de risico’s die de president wachten. Een vrijspraak op procedurele gronden van KSM of een andere verdachte zou bijna zeker zijn politieke einde betekenen. En Dick Cheney bleef gisteren stil. Maar na zijn succesvolle verzet tegen Gitmo-sluiting eerder dit jaar, is het een kwestie van tijd voordat hij de aanval op de president opent.

Aan de andere kant van het spectrum moest Obama gisteren het gevoelige verlies van zijn belangrijkste juridisch adviseur betreuren. Gregg Craig, in het Witte Huis belast met de sluiting van Gitmo, is de eerste topadviseur die sneuvelt. Hij werd al maanden bekritiseerd omdat hij de sluiting van Gitmo slecht zou hebben gemanaged. Holder nam hem gisteren in bescherming, ook Sarah Mendelson noemde het „buitengewoon unfair wat hem is aangedaan”.

De gevolgen laten zich raden. Obama’s Witte Huis was tot nu toe een gesloten bastion waaruit geen pijnlijke informatie lekte. Het gedwongen vertrek van topadviseurs brengt dat meestal tot een abrupt einde, en alles wijst erop dat voor Craigs afscheid hetzelfde geldt. Ook in dat opzicht heeft Gitmo zich voor Obama bewezen als een onmetelijk mijnenveld.