Puberfouten en intieme verhalen

In comedycafé Toomler is deze zondag stand-up reality.

Je hoort er verhalen die mensen normaal alleen aan hun vrienden vertellen. En die zijn niet altijd komisch.

Eén keer per maand, op zondagmiddag, gebeurt er iets in het Amsterdamse comedytheater Toomler wat geen stand up comedy is. Ja, er staan achtereenvolgens verschillende mensen op het podium. Ja, die praten in een microfoon. Ja, het publiek moet regelmatig lachen. Hard lachen zelfs. Maar dit is stand- up die niet altijd komisch hoeft te zijn. Het is stand up reality: bij Echt Gebeurd vertellen mensen verhalen over dingen die ze zelf hebben meegemaakt.

Bijvoorbeeld: afgelopen keer vertelde een vrouw over de ingenieuze knip-en-plakparkeerkaartjesfraude die ze een tijdlang bedreef toen ze veel in Utrecht moest zijn. Ze vertelde hoe genant en hoe angstig het is om door drie politieagenten uit je werk te worden gehaald. Hoe ze tijdens de ondervraging één agent niet durfde aan te kijken, want hij stonk nogal uit zijn mond en zij, net zwanger, moest bij het minste al kotsen. Natuurlijk zei hij: ‘kijk me aan’. Waarop ze toch maar uitlegde hoe het zat.

Een andere vrouw vertelde over de school waarop ze als kind had gezeten. Een school in een achterstandswijk, waar het de gewoonte was (en misschien nog wel is) om kinderen voor straf met broek en onderbroek omlaag in de hoek te zetten. Zelfs daarbij viel nog wel af en toe iets te lachen. Dat komt ook door de intieme sfeer: bij Echt Gebeurd hoor je verhalen die mensen normaal gesproken aan hun goede vrienden vertellen. „Zoals ze dat bijvoorbeeld na een etentje doen”, zegt Micha Wertheim, een van de initiatiefnemers. Cabaretiers Paulien Cornelisse, Jan Jaap van der Wal en hij praten om beurten de middag aan elkaar.

Echt Gebeurd is geïnspireerd op een Amerikaans voorbeeld: The Moth, een verhalenpodium dat in 1997 werd opgericht in New York en inmiddels wegens succes is uitgebreid naar andere Amerikaanse steden. Verhalen uit The Moth figureerden een paar keer in de wereldwijd populaire podcast This American Life. Wertheim en Cornelisse werden meteen fan. Ruim een jaar geleden begonnen ze met hun Nederlandse versie.

Cornelisse voegde er nog een vast onderdeel aan toe: elke maand leest iemand voor uit het dagboek dat hij of zij vroeger als puber bijhield. In zulke dagboeken komen alle mogelijke vormen van megalomanie en onzekerheid aan de orde. Waar gaat het heen met deze wereld als mensen als Stalin worden vermoord, had één vrouw bijvoorbeeld geschreven. „Later had ze het aan haar moeder gevraagd en die had gezegd dat het niet Stalin was, maar Rabin”, vertelt Cornelisse. „Maar toen liet ze het toch maar staan, schreef ze, want ze wilde niet krassen.” Ook dit dagboekidee is naar Amerikaans voorbeeld, vertelt Cornelisse; het Los Angeles-based origineel heet Mortified.

Zelf heeft ze ook uit haar puberdagboek voorgelezen bij Echt Gebeurd. „Dat zit ook als bonustrack bij mijn luisterboek. En je hoort goed hoe zenuwachtig ik was. Ja, véél zenuwachtiger dan voor een gewoon optreden. Wat het zo erg maakt is: je hebt de neiging om te laten merken dat je inmiddels heel anders bent, maar je herkent toch de vreselijkste dingen van jezelf. Het is bevrijdend als mensen dan lachen. Het is fijn als al die dingen uit je puberteit die je liever vergeet, toch ineens normaal blijken.”

En hetzelfde geldt in feite voor de ‘gewone’ verhalen, zegt Wertheim. „Als je echt eerlijk vertelt, wordt het nooit genant. Het wordt pas genant als iemand wil dat de zaal lacht en dus de clown uit hangt. Dat is weleens gebeurd ja, en dat merkt een zaal meteen, dan wordt het niet leuk. Maar als iemand heel eerlijk zijn eigen lelijkheid laat zien – daar kun je niets meer tegenin brengen. Omdat iedereen het herkent.”

In de Verenigde Staten is het vertellen van waargebeurde verhalen een grote trend, zegt Wertheim. Autobiografisch schrijver/verteller David Sedaris is heel populair. Schrijver/do-gooder Dave Eggers (What is the What, McSweeney’s) is steeds meer de kant van verhalende non-fictie opgegaan. En mensen staan in de rij voor The Moth – zowel om de zaal in te komen als om er zelf op te treden. Wertheim ziet het als een reactie op de obsessie met bekendheid. „Als je naar De Wereld Draait Door kijkt, dan zitten daar meestal alleen maar fantastische mensen die fantastische dingen doen en daar vijf minuten over mogen vertellen. Er is geen tijd meer voor een lang verhaal. In Amerika was dat al veel langer aan de hand.”

In Echt Gebeurd komt af en toe wel een bekende Nederlander langs, die dan iets vertelt wat hij of zij niet eerder heeft opgeschreven. Noraly Beyer heeft verteld over de Decembermoorden, Theodor Holman over een absurd liftavontuur. Maar dat wordt niet van tevoren aangekondigd, en de meeste vertellers zijn ‘onbekenden’ die via via worden gevonden. Dus die krijgen dan toch ook hun fifteen minutes of fame? Wertheim zucht. „Ja, dat cynisme proberen we nu juist te vermijden. Dat is zo nadrukkelijk niet wat wij ermee willen.” „Verhalen mogen sowieso nooit in dienst van de zelfverheffing verteld worden”, zegt Cornelisse. „Waarom niet? Omdat dat heel stom is om naar te luisteren!”

Los daarvan krijgen de verhalenvertellers weinig regels mee. „We vertellen ze dat het handig is om een beginzin te hebben en liefst ook een slotzin, zodat ze niet ‘dat was het dan’ hoeven zeggen. En ze moeten een soort inzicht gekregen hebben. Anders heb je geen verhaal.”

Het is de simpelste vorm van theater die je maar kunt bedenken, zegt Wertheim. „Je haalt alles weg wat het ingewikkeld zou kunnen maken.” Maar makkelijk om te doen? Nee, dat is het niet.