Ook een triootje zal hem niet redden

De nieuwe novelle van de eeuwige Nobelprijskandidaat Philip Roth is een eigenaardig en onevenwichtig boek met overbodige kinky-seks-scènes. Of is het een wreed, pijnlijk en ontroerend over ouder worden en vernedering? De recensenten zijn het niet eens, en dus opent NRC Boeken de discussie – met bijdragen van Pieter Steinz, Stine Jensen en Elsbeth Etty. Ook u kunt meedebatteren, op de Boeken-site of per mail.

In een vorig jaar verschenen manifest, De man, zijn penis en het mes, richtte Kristien Hemmerechts haar pijlen op een groep schrijvers die oude mannen ten tonele voeren die het met (hele) jonge vrouwen doen. Hemmerechts gruwde met name van de (gewelddadige) seksscènes in Jack Kerouacs On the Road, J.M. Coetzees Disgrace en Philip Roths The Human Stain. Ze schrijft ook dat ze bang is om een zeur genoemd te worden als ze seksisme in de westerse literatuur aankaart – en dat ze daarom geneigd is om eerst altijd te zeggen dat de boeken natuurlijk stilistisch erg briljant zijn.

Nu is er een nieuw boek van Roth: The Humbling, vertaald als De vernedering. Philip heeft niet naar Kristien geluisterd. Het gaat namelijk wéér over een relatie tussen een oude man (Simon Axler is een acteur in crisis van 65-plus) met een jongere vrouw – nou ja, jong – Pegeen is een lesbisch besje van veertig. Toegegeven, ik zette me enigszins schrap. Onlangs las ik Roths The Dying Animal en zag ik de verfilming daarvan, Elegy. Daarin zet een literatuurcriticus zijn ‘oude’ minnares (veertig-plus) aan de kant voor een jonge studente. Als zij borstkanker krijgt, komt de grijsaard voor een dilemma te staan: heeft hun relatie nog wel toekomst als hij haar prachtborsten niet meer kan beminnen? Mijn gemengde gevoelens bestonden uit compassie voor de afgewezen minnares, boosheid op die arrogante oude lul (want Penélope Cruz met borstkanker en zonder borsten blijft uiteraard een waanzinnig mooie vrouw – en dat lijden zo sexy moet zijn is trouwens ook weer iets om je over op te winden), medelijden met de jonge studente die zo afhankelijk is en verbazing over de (nota bene) vrouwelijke regisseur die zich het lot van die oude intellectueel, die steeds maar jongere vrouwen wil, meer lijkt aan te trekken dan dat van een vrouw met borstkanker.

Pieter Steinz vindt het begin van De vernedering, over de geestelijke implosie van een kunstenaar, ‘briljant’. Dieptepunt vormen voor hem de seksscènes (‘onzinscènes’); met name een triootje tussen Simon Axler met Pegeen en een nog jongere meid met voorbinddildo. Het leest eerder als een ‘gratuite oudemannenfantasie dan als een structurele bijdrage aan een diepmenselijke tragedie’.

Gaat het inderdaad om een mannelijke fantasie over een 66-jarige man die zelfs van een lesbo een heteroseksuele vrouw kan maken en er voor de fun een triootje met een nog een veel jonger meisje bij doet?

Ik denk het niet. Anders dan Steinz vond ik het begin van het boek juist zwak: als er weer eens een Shakespeare-acteur in crisis opduikt (zie bijvoorbeeld ook het werk van midlifecrisisauteur Hanif Kureishi) – het mag ook een literatuurprofessor zijn als het maar een of andere ultrabelezen intellectueel is (J.M. Coetzee, Philip Roth) – dan vrees ik meteen het ergste. Natuurlijk lenen juist acteurs en literatuurprofessoren zich goed voor een roman over de mannelijke midlifecrisis – ze behoren immers in de regel tot de ijdelste soort op aarde. Maar het fysieke verval dreigt dan juist ingepakt te worden in een ‘groter’ verhaal over kunst waarbij we als lezer fascinerende literaire parallellen dienen te leggen (en die Steinz ook braaf napluist, van Kafka tot Shakespeare) – terwijl de kern van de tragedie van de ouder wordende man juist schuilt in de angst voor een niet meer functionerende penis – niets meer, niets minder.

En dat is precies het wrede en het ontroerende aan de seks in dit boek van Roth. Simon herbeleeft niet zijn jeugd via een jonge vrouw, maar wordt juist oud naast haar. Hij ligt in een van de seksscènes met dusdanige spit in bed dat Pegeen boven op hem moet klimmen. Hoe vernederend! En zijn penis wordt in het triootje aangevuld met een extra voorbinddildo!

De ultieme vernedering komt aan het slot. Na zijn 65ste is Axler eindelijk toe aan een kind. En dan hoort hij van de dokter dat zijn sperma te slecht zou kunnen zijn. En net als hij op het punt staat om zich aan Pegeen te binden en met haar een kind te gaan maken, vertrekt ze. Dat vertrek is wreed, vooral omdat juist zij zich zo aan hem vastklampte en zo bang leek dat hij zou weggaan. Deze afstraffing lijkt me dan ook eerder een vrouwenfantasie of een mannenangst. Geen nageslacht dus voor Axler, en daarna begaat hij een letterlijke en symbolische zelfmoord. Hoe anders dan in The Dying Animal, waarin het lot zoveel wreder is voor de vrouwen!

Toegegeven, misschien kon dit alleen met de klassieke rol van de sterke lesbienne als wreedaard (of is dat juist nog wreder omdat hij zelfs haar niet bij zich kan houden?). Maar mijns inziens levert het boek De vernedering een structurele bijdrage aan een diep mannelijke tragedie van het ouder worden. Het is een wreed, ontroerend en pijnlijk boek over vernedering. Het is óók geestig vanwege alle relatiespiegelingen, seksetransformaties en wilde plotwendingen. En, o ja, ik vond het ook briljant geschreven. Als Roth porno schrijft, lijkt het uit de pen van een 30-jarige vrouw te komen. Als een van onze schrijvende oude heren afkwam met deze novelle (Nooteboom, Mulisch of Wolkers, had hij nog geleefd), dan hadden we hem in een open auto door Amsterdam gereden. Wat een vitaliteit! Ik wens iedere man, maakt niet uit hoe oud, Roths verbeeldingskracht toe.