Haat als politieke motor is van alle tijden

Te Slaa en Klijn schreven een definitieve geschiedenis van de NSB in haar eerste fase.

Het geeft de mogelijkheid om de vergelijking met de PVV te onderzoeken.

Gevaar voor de democratie of ‘slechts’ extreem-rechts – de controverse over het karakter van de PVV roept niet alleen bij Herman van Veen de vergelijking op met de NSB. Robin te Slaa en Edwin Klijn hebben een studie over de succesrijkste jaren van de in 1931 opgerichte Nationaal-Socialistische Beweging geschreven die niet alleen een voorbeeld is van zorgvuldige en leesbare geschiedschrijving. Ook al gaat hun boek niet over de PVV, De NSB biedt ook de mogelijkheid om de eventuele verwantschap tussen de partij van Wilders en de NSB scherper in het vizier te krijgen.

De NSB kreeg binnen vijf jaar bijna 50.000 leden en in 1935 behaalde zij bij de verkiezingen voor de Provinciale Staten bijna 8 procent van de stemmen. In een zwaar verzuilde samenleving was dit een aardverschuiving. Ter vergelijking: in 1967 zorgde nieuwkomer D’66 in een ontzuilend Nederland voor een sensatie door bij de Tweede Kamerverkiezingen tussen de 4 en 5 procent te scoren. Het zou tot 2002 duren voordat een nieuwe partij, de LPF, het resultaat van de NSB overtrof. Enquêtes wijzen erop dat de PVV bij de volgende verkiezingen haar eigen beginnerssucces zal overtreffen.

Wat waren de oorzaken van de NSB-triomf? ‘Anti-democratisch’ en ‘extreem- rechts’ waren in het vooroorlogse Europa geen afzonderlijke categorieën. In haar belangrijkste doelstelling, afschaffing van de democratie, volgde de NSB het Italiaanse fascisme en het Duitse nationaal-socialisme, de drijvende krachten van het Europese rechts-extremisme.

Maar Te Slaa en Klijn onderstrepen terecht dat de beweging van leider Anton Mussert niet louter buitenlandse import was. De NSB articuleerde met haar afkeer van de democratie op radicale wijze een stemming die in mildere vorm wijd verbreid was in de Nederlandse samenleving. Zowel in de confessionele als de liberale partijen, die toen samen ongeveer tweederde van het electoraat vertegenwoordigden, circuleerde de overtuiging dat in een periode van massale werkloosheid de democratie machteloos was, in een diepe crisis verkeerde en moest worden bijgesteld.

Dit was het politieke klimaat dat de NSB kansen bood. Driekwart eeuw jaar later heeft de volksziel de democratie ingeboekt als een vanzelfsprekendheid. Wat overigens niet betekent dat met dit stelsel alles in orde is. Kritiek is nu echter het resultaat van de wens de democratie te verdiepen door referenda en dergelijke. Afschaffen of zelfs maar inperken, daar denkt vrijwel niemand aan. Die doelstelling is dan ook op de agenda van de PVV niet te vinden, wat een levensgroot politiek verschil markeert met de NSB. Wilders mag dan vooralsnog vasthouden aan de ongebruikelijke opvatting dat interne democratie in de PVV niet nodig is, dat maakt hem nog niet tot het gevaar voor het parlementaire stelsel dat Mussert met zijn NSB uitdrukkelijk wilde zijn.

Te Slaa en Klijn beklemtonen de noodzaak om de ideologie van de NSB ‘rationeel te benaderen’. De vraag is alleen wel of ze zich niet te veel hebben laten meeslepen door de ambitie om van deze beweging een ander en ‘normaler’ beeld te schetsen dan bijvoorbeeld historicus Loe de Jong deed. Ook uit hun boek blijkt namelijk dat de ideologie van de NSB niet alleen bleef steken in vaagheden en tegenstrijdigheden, maar bovendien in hoge mate een negatieve lading had, gericht op uitsluiting.

Te Slaa en Klijn ontkomen niet aan de conclusie dat de NSB ook in haar eerste fase al in hoge mate een beweging was die werd gedreven door ressentiment. Heel veel energie werd verbruikt aan een verbitterde propagandacampagne die tegenstanders verketterde. Als men verwantschap tussen de huidige PVV en de toenmalige NSB zoekt, dan ligt die in deze politiek-emotionele impuls van de rancune. Haat als motor van politieke strijd is van alle tijden, maar elke periode kent zijn eigen variant. De modernste uitvoering bestaat uit de rabiate tirades die de opzet hebben een islamitische minderheid te intimideren en te vernederen: zie als laatste en extreemste voorbeeld de bravoure waarmee Wilders het voorstel introduceerde om een ‘kopvoddentaks’ in te voeren. Het optreden van deze politicus vertoont kenmerken van de gepassioneerde en eenzijdige anti-mentaliteit die in het boek van Te Slaa en Klijn breed wordt uitgemeten.

De auteurs van De NSB hebben hun onderwerp tot op de bodem uitgespit en in dat opzicht de definitieve geschiedenis geschreven van de NSB in haar eerste fase. Te Slaa en Klijn blinken uit door een liefde voor het detail die soms wat uitbundig is, maar hun minutieuze aandacht voor gekrakeel werkt verhelderend. Wat konden deze kameraden geniaal ruzie maken! De NSB had te maken met een toevloed van, aldus Mussert zelf, ‘slappelingen, recalcitranten, betweters, kankeraars en knoeiers’. De beweging werd binnen een paar jaar een reservoir voor politieke gelukzoekers, gespecialiseerd in talloze varianten van bonje die met opvallende verbetenheid werden uitgevochten.

Het succes van de NSB zou ongetwijfeld veel groter en duurzamer zijn geweest zonder deze handicap, die echter bij het karakter van de beweging leek te horen. Het is te voorzien dat het virtuele succes van de PVV steeds meer aanhang zal trekken die door Wilders steeds moeilijker in het gareel is te houden. Wat er dan staat te gebeuren, kan men naslaan in het boek van Te Slaa en Klijn. Hun studie is niet alleen een historiografische prestatie van formaat, maar biedt ook een leerzame inleiding tot het psychogram van de politieke rancunebeweging.

Robin te Slaa en Edwin Klijn: De NSB. Ontstaan en opkomst van de Nationaal-Socialistische Beweging, 1931-1935. Boom, 938 blz. € 39,90

Rectificaties / gerectificeerd

Correcties & aanvullingen

De foto bij het stuk ‘Haat als politieke motor is van alle tijden’ (13 november, pagina 24) heeft een foutief bijschrift. De afgedrukte propagandafoto is niet gemaakt in 1939, maar tijdens de bezetting. De aanwezigheid van een Wehrmachtsoldaat op de foto, die gemaakt werd in Eindhoven, bewijst dat.