En nu is zíj dus de baas in bed

De nieuwe novelle van de eeuwige Nobelprijskandidaat Philip Roth is een eigenaardig en onevenwichtig boek met overbodige kinky-seks-scènes. Of is het een wreed, pijnlijk en ontroerend over ouder worden en vernedering? De recensenten zijn het niet eens, en dus opent NRC Boeken de discussie – met bijdragen van Pieter Steinz, Stine Jensen en Elsbeth Etty. Ook u kunt meedebatteren, op de Boeken-site of per mail.

Philip Roth heeft in een interview met Pieter Steinz gezegd dat hij oude mannen als romanpersonages meer dan beu is en nu blijkt de hoofdpersoon van De vernedering toch weer een oude(re) man te zijn. Daarover is Steinz teleurgesteld, maar dat hoeft niet, want de voormalige steracteur Simon Axler is zichzelf ook beu – Roth houdt zich aan zijn woord. Axler walgt van zichzelf en echt niet alleen omdat hij zijn Macbeth-vertolking verknald heeft en zich zelfs niet meer in staat acht om zichzelf te spelen in de rol van James Tyrone in Eugene O’Neills Long Day’s Journey into Night. Hij vernietigt zichzelf nadat hij een afgrijselijke metamorfose heeft doorgemaakt.

Zowel bij Kafka als bij Roth staat de gedaanteverwisseling voor een depersonalisatie die kenmerkend is voor zware depressies. De identiteitscrisis van Roths Axler gaat in wezen dieper dan die van Kafka’s Samsa. Axler verandert niet in een insect, maar in een nog verachtelijker wezen, een vrouw. Philip Roth laat Axler het type vernederingen navoelen waarvan vrouwen in de literatuur sinds de Bijbel het slachtoffer zijn. Maar die vrouwen slaan tegenwoordig terug. Dankzij hun wraak , begint Axler te beseffen wat seksisme is en wat ontmenselijking betekent. Zoals Roth in The Plot Against America liet zien waar antisemitisme toe leidt, zo maakt hij in De vernedering duidelijk wat de ontmenselijking van vrouwen teweegbrengt.

Als Simon Axlers carrière ineenstort is hij nog getrouwd met de ex-danseres Victoria Powers, ooit jongste favoriet van Balanchine, maar na een knieblessure ingeruild voor een andere ‘jongste favoriet’. Het verlies van haar danscarrière op jonge leeftijd was minstens zo ingrijpend als het einde van Axlers lange acteursloopbaan. Als Simon Axler twintig jaar later instort geeft Victoria hem de bons. De enige reden dat Axler haar vertrek betreurt is dat hij daardoor geen verpleegster meer heeft. Om die reden laat hij zich opnemen in een psychiatrische inrichting.

In de kliniek ontmoet hij Sybil Van Buren, echtgenote van een succesvolle chirurg. Toen ze een keer iets vroeger thuiskwam dan verwacht, betrapte ze haar man met haar dochtertje. ‘Mijn dochter van acht, mijn kleine Alison zat zonder onderbroekje op de bank en mijn rijke machtige tweede man knielde op de grond, zijn hoofd tussen haar mollige beentjes.’ Simon vraagt aan Sybil wat haar machtige man daar dan wel tussen die beentjes deed en zij antwoordt: ‘Wat mannen daar doen.’

Intussen zit zij wegens een zelfmoordpoging in het gekkenhuis, en kan haar man thuis ongestoord doorgaan zijn dochter te misbruiken. Sybil vraagt Simon om haar man voor haar te vermoorden als hij uit de psychiatrische inrichting ontslagen wordt, maar dat doet hij niet. In plaats daarvan begint hij zélf een incestueuze relatie met Pegeen, de 40-jarige lesbische dochter van een voormalige minnares en collega-actrice. Op Axlers kosten laat ze zichzelf omtoveren tot sexy lustobject voor heteromannen, maar in bed gedraagt ze zich als een kerel. Zij is degene die met de seksspeeltjes zoals de groene voorbinddildo op de proppen komt, zij is ook de eerste die over een triootje begint.

Interessant aan de dildoscènes is niet dat ze triviaal of juist zo verbeeldingvol zijn, maar dat Axler zich er in zijn manlijkheid door voelt aangetast. Pegeen mag alles doen met de dildo behalve hem penetreren. ‘Je wilt dat ik je ermee neuk.’ ‘Nee bedankt’, zei hij. ‘Ik zou je geen pijn doen’, zei ze vleiend, met zwoel omfloerste stem.

Als Axler zijn manlijkheid probeert te redden door Pegeen voor te houden dat zij zich door haar relatie met hem geen lesbische vrouw meer kan noemen, antwoordt zij: ‘Denk je echt dat je in tien maanden de lesbienne uit me hebt weggeneukt?’ Groot is Axlers ontzetting als Pegeen vertelt dat ze nog steeds met vrouwen naar bed gaat. Ook dat bericht pint hem vast in de traditionele vrouwenrol: hij is bang om ‘de volgende Louise te worden, de verwijtende, verdwaasde, wrekende ex’.

De metamorfose tot vrouw nadert zijn voltooiing als Simon Pegeen blijvend aan zich wil binden door haar zwanger te maken. Ineens krijgt hij ‘het diepe biologische verlangen naar een kind dat gewoonlijk eerder met een vrouw dan met een man wordt geassocieerd.’ Een mislukt of uitzichtloos leven alsnog zin proberen te geven door een kind te maken is een uitweg die vrouwen van 65 doorgaans niet meer hebben. Maar Simon krijgt die kans ook niet, omdat Pegeen er tijdig vandoor gaat.

Philip Roth suggereert op diverse manieren dat Pegeen Simons biologische dochter is. Hij heeft met haar willen doen, wat mannen doen: vrouwen te gronde richten. Meestal plegen die te gronde gerichte vrouwen in de literatuur en op het toneel zelfmoord. De vrouwen in De vernedering doen dat niet. Sybil Van Buren vermoordt uiteindelijk niet zichzelf maar haar incestueuze echtgenoot en Sybil wordt het ijkpunt voor Simons moed om zichzelf van kant te maken: ‘Als zij dát kon, dan kan ik dít...’

Nadat Pegeen hem heeft verlaten schiet Axler zich door het hoofd zoals Trepljov in De meeuw van Tsjechov deed nadat hij Nina verloor. Sla De meeuw en de andere toneelstukken waarnaar Roth verwijst er maar op na: De vernedering is een verhaal over ontmenselijking van vrouwen en een man die daarvoor boete doet. Volgens mij is Philip Roth (oude) mannen zo verschrikkelijk beu dat hij begonnen is hen uit te roeien.