De haai is eigenlijk een knuffelbeer zonder armen

M.J. Hyland: This is How. Canongate, 378 blz. € 18,95. Vertaald door Aleid van Eekelen – Benders als Dit is echt. Mouria, 320 blz. € 22,50

Het is wegens het gebrek aan armen dat een haai mensen eet. En als hij benen afhapt, dan doet hij dat alleen uit pure nieuwsgierigheid. Hadden haaien armen gehad, dan hadden ze mensen waarschijnlijk gewoon geknuffeld, suggereert Patrick Oxtoby, de hoofdpersoon van This is How, de nieuwe roman van de Britse schrijfster M.J. Hyland. Noemen we de haai een menseneter om zijn vraatzuchtige daden, of een onhandige knuffelbeer omdat hij in wezen andere intenties heeft dan wij denken?

De vraag is van toepassing op het hele verhaal van This is How. Patrick, die uit zijn ouderlijk nest is gevallen omdat hij slimmer is dan de rest van de familie, stopt met zijn studie en wordt monteur. Machines zijn beter te begrijpen dan mensen. Maar op een dag gaat het mis. Patrick krijgt, zoals ze het in Rondom Tien noemen, ‘een klapband in het hoofd’, en vermoordt een van de gasten, die evenals hij in een hotel aan zee verblijft. De man krijgt tijdens zijn slaap met een krik een tik op het hoofd. ‘Ik ben geen moordenaar, want het was niet mijn bedoeling hem te vermoorden’, stelt Patrick verschillende malen ter verdediging. Moord of doodslag, dat is dus de vraag die centraal staat in Hylands mooie roman.

Waar moet je iemand op beoordelen: op zijn daden of op zijn intenties? Voor de omgeving van Patrick is de keuze snel gemaakt. Iedereen kan wel zeggen dat het niet zijn bedoeling was iemand dood te slaan. Patrick krijgt dan ook levenslang, sterker nog: buiten de gevangenis klinkt de roep om hem de doodstraf te geven.

Patricks ouders willen niets meer met hun zoon te maken hebben, een ex-vriendinnetje schrijft dat ze blij is dat hun relatie was beëindigd voordat bleek dat hij psychopathische trekken had. De afrekening door de buitenwereld lijkt het zwaarst. Patrick gaat na verloop van tijd dan ook geloven dat hij binnen de gevangenismuren beter af is dan daarbuiten, ondanks zijn volgehouden overtuiging dat hij in wezen onschuldig is omdat het gaat om de intentie.

This is How is, zo blijkt uit de verantwoording, geïnspireerd door Life After Life: Interviews with Twelve Murderers (2002), geschreven door Tony Parker en Paul Jepson. De vraag wat Hyland heeft willen bereiken met het fictionaliseren van het gevangeniswezen is dan ook gerechtvaardigd. Wil zij laten zien dat de buitenwereld op een verkeerde manier met gevangenen omgaat? Dat er te weinig aandacht is voor de intentie? Moeten we ons, net als in het rechtsysteem, ook in de buitenwereld meer richten op de dader? En moeten we domweg accepteren dat mensen in onze omgeving soms gruwelijk ontsporen?

Antwoorden blijven uit, maar Hyland zet je wel aan het denken, ondanks het feit dat dader en slachtoffer nogal als stereotypen zijn uitgewerkt. De gedode was een vervelend etter, die vrouwen meteen na de copulatie als papieren zakdoekjes weggooide. Patrick daarentegen is een vrij sympathieke jongen, die er last van heeft dat hij geen relaties kan aangaan. Daarnaast zijn de ouders van het slachtoffer wel in staat tot vergeving, terwijl de ouders van Patrick dat niet kunnen. Ze verhuizen, om zo ver mogelijk van hun gevangen zoon verder te kunnen leven, om in een omgeving te wonen waar ze door de gemeenschap niet met de nek worden aangekeken, waar ze kortom weer anoniem kunnen worden.

Deze portrettering klinkt op het eerste gezicht nogal zwart-wit, maar dat is ze uiteindelijk niet. Goed, de vergeving die de ouders van het slachtoffer tentoonspreiden, is over de top. En ook het gegeven dat het slachtoffer uit een rijke familie komt (waardoor Patrick zwaarder gestraft zou worden, suggereert een van de medegevangen), is jammer omdat het zo’n onnodig cliché is.

Toch is deze roman niet alleen goed wegens de vragen die Hyland oproept, maar ook wegens de vorm die ze koos. Haar vorige romans gingen eveneens om pubers die hun weg in de wereld moeten zien te vinden; draaide het eveneens om de confrontatie van de jonge buitenstaander met de harde, hypocriete buitenwereld waarin de Amerikaanse maatschappij werd neergezet als eentje van hypocrisie, oppervlakkigheid en kunstmatigheid.

Wat This is How anders maakt, en ook bijzonderder, is dat deze roman bijna volledig in dialoogvorm is opgeschreven. Nu was er in haar vorige boeken al wel sprake van een soepele dialoog, maar hier rust de roman er bijna volledig op – en dat is knap. Het getuigt van vakmanschap wanneer je niet via beschrijvingen van de personages, maar door middel van hun uitlatingen ervoor zorgt dat de lezer een onthullend beeld krijgt, niet alleen van Patrick maar ook van zijn medegevangenen en van het leven in de gevangenis. Wie het boek uitheeft, neigt er zelfs toe om met andere ogen naar de mensenetende haai te kijken.

M.J. Hyland treedt vrijdag om 20u. op in zaal Kings.