'De Brazilianen willen mij dood hebben'

De wereldberoemde bioloog Marc van Roosmalen is stateloos. Hij woont nu in Amsterdam, maar kan zonder paspoort niet werken. „Ik zit totaal aan de grond.”

Hij is ten einde raad. Marc van Roosmalen, gelauwerd bioloog en wereldberoemd door zijn onderzoek naar nieuwe diersoorten en ecosystemen in het Braziliaanse regenwoud, woont zonder paspoort illegaal in Amsterdam. „Ik zit totaal aan de grond. Ik moet stateloos onder de brug gaan liggen.”

Van Roosmalen werd ruim twee jaar geleden in Brazilië veroordeeld tot veertien jaar cel wegens ‘biopiraterij’. De tot Braziliaan genaturaliseerde Nederlander, in het jaar 2000 door Time nog uitgeroepen tot Hero for the Planet, zou onder meer apen uit de Amazone illegaal hebben opgevangen en uitgevoerd. Later werd hij vrijgesproken. De aanklager ging in beroep. De uitspraak laat op zich wachten. Intussen is zijn Braziliaanse paspoort ingenomen.

Van Roosmalen heeft begin dit jaar opnieuw een Nederlands paspoort aangevraagd, nadat hem tijdens zijn verblijf in de gevangenis, tussen „crack rokende psychopaten”, duidelijk was geworden dat hij zijn Nederlanderschap had verloren. De bioloog vluchtte in mei dit jaar naar Nederland, op de laatste dag dat zijn Nederlandse paspoort nog geldig was.

Van Roosmalen: „Ik ben gevlucht, omdat ik de Braziliaanse opperrechters in mijn zaak niet vertrouw. Die worden door president Lula benoemd. En de Braziliaanse overheid wil mij dood hebben. Er is een heksenjacht tegen biopiraten op touw gezet. Politieke partijen kunnen stemmen winnen met een campagne tegen gringo’s, buitenlanders die zogenaamd de rijkdommen van het regenwoud stelen. Wat de Marokkanen hier zijn voor Geert Wilders, ben ik voor de communisten in Brazilië.”

De geboren Tilburger is bijzonder teleurgesteld over de Nederlandse regering. Hij heeft de hulp ingeroepen van koningin Beatrix en van minister Hirsch Ballin (Justitie, CDA). Tot dusver vergeefs, ondanks steunbetuigingen van onder meer de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Eerder weigerde minister Verhagen (Buitenlandse Zaken, CDA) hem in de gevangenis te steunen. „Mij is hulp onthouden toen ik in doodsnood verkeerde. De minister stelde dat Nederland niets kon doen, omdat ik in 1997 vrijwillig een andere nationaliteit heb aangenomen.”

Minister Hirsch Ballin laat weten dat wie vrijwillig de nationaliteit van ander land aanneemt, zijn Nederlanderschap automatisch verliest. Van Roosmalen: „Van die regel ben ik nooit op de hoogte geweest. In voorlichtingsfolders van het ministerie van Buitenlandse Zaken staat trouwens iets heel anders. Maar zelfs als die regels wel kloppen, dan nog kan de minister van Justitie gebruikmaken van zijn discretionaire bevoegdheid om van die regels af te wijken.”

Koortsachtig vraagt Van Roosmalen zich af wat de reden is dat Nederland hem niet helpt. Misschien, redeneert hij, heeft het iets te maken met een rel tussen Nederland en Brazilië vorig jaar. Toen konden twee oud-mariniers, in Brazilië veroordeeld wegens het maken van kinderporno, het land verlaten dankzij noodpaspoorten van het consulaat in Rio de Janeiro. „Daar zijn de Brazilianen heel kwaad over.” Een andere reden is wellicht dat Nederland handelsbelangen wil beschermen. Van Roosmalen: „De Brazilianen willen mij dood hebben. Ze willen niet dat ik aan de wereld vertel dat Brazilië zijn regenwouden vernietigt. Brazilië verdient miljarden door er sojaplantages van te maken. En Nederland heeft belangen. Heel veel soja gaat immers naar Nederland voor veevoer. Laatst hebben premier Balkenende en president Lula elkaar nog omhelsd, bijna net zo overdreven als chimpansees doen.”

Ook natuurorganisaties, stelt Van Roosmalen, hebben liever dat hij zijn mond houdt. „Het Wereldnatuurfonds is ontzettend bang dat ik mijn mond open doe over het duurzame hout met het FSC-keurmerk. Dat hout is helemaal niet duurzaam, het komt van bomen uit indianenreservaten.”

Intussen zit Van Roosmalen werkloos in Amsterdam. Hij heeft het afgelopen jaar een aanstelling op de Rijksuniversiteit Leiden moeten afslaan omdat hij geen verblijfsvergunning heeft. „Ik ben vreemdeling.” Ook werken aan universiteiten in de Verenigde Staten is zonder paspoort niet mogelijk. „Ik kan door deze kwestie niet in mijn onderhoud voorzien. Ik heb nergens recht op. Ik kan niets doen.” Hij heeft zijn hoop nu gevestigd op een Amerikaans fonds voor bedreigde wetenschappers. Dat zou hem, mét verblijfsvergunning, kunnen plaatsen op een van de universiteiten van New York. Een Nederlands paspoort zou dan overbodig zijn.

Hirsch Ballin laat weten dat de bioloog „binnen afzienbare tijd” antwoord krijgt van de koningin. „We zijn hem niet vergeten.”