Opgepoetste beelden van Neurenbergproces

Een documentaire over het Neurenbergproces lag zestig jaar op de plank. Morgen is hij gerestaureerd in bioscopen te zien. „Deze film is van belang voor het internationaal recht.”

Coen van Zwol

Internationaal recht biedt zelden drama, zo kan iedereen beamen die ooit wegdommelde bij het Haagse aquarium waarin het Joegoslaviëtribunaal oorlogsmisdadigers vonnist. In Neurenberg, waar de geallieerden vanaf november 1945 recht spraken over de nazitop, was dat niet anders. Het proces duurde elf maanden, een lange zit. De procedures waren gortdroog, zeker toen de Amerikaanse hoofdaanklager Robert H. Jackson besloot niet op ooggetuigen, maar op documenten te vertrouwen.

„Na de eerste sensatie van Hermann Göring in de beklaagdenbank verloor de pers interesse, je ziet ook de verdachten regelmatig indutten”, zegt filmproducer en historica Sandra Schulberg. Zij is in Den Haag voor Nuremberg: Its Lesson for Today, de officiële documentaire die haar vader Stuart Schulberg in opdracht van het Amerikaanse leger over Neurenberg maakte. De film lag zestig jaar op de plank. In het kader van de denazificatie toerde de film in 1948 en ’49 langs Duitse zaaltjes, maar voor het Amerikaans publiek werd hij ongeschikt geacht. Nu is de film met financiële steun van het Nationaal Archief voor een ton gerestaureerd en voorzien van de sonore stem van acteur Liev Schreiber. De wereldpremière is morgen in het Haagse Filmhuis.

Nuremberg: Its Lesson for Today slaagt erin het proces tegen 22 nazileiders, waarvan er twaalf de strop kregen, dramatisch te maken. De filmmakers doen dat door de procedures en toespraken te doorsnijden met filmbeelden die ze eerder als bewijsmateriaal hadden verzameld en gecompileerd tot een vier uur durende film: The Nazi Plan. Die werd tijdens het Neurenbergproces vertoond, evenals schokkende beelden uit concentratiekampen.

Aanklager Jackson beklemtoonde indertijd dat hij de nazitop wilde veroordelen „met hun eigen documenten, hun eigen boeken, hun eigen film.” Voor de documentaire wees Jackson de inzet van acteurs om als nepgetuigen de zaken te dramatiseren af, laat staan dat hij toestond de beelden van Neurenberg te doorsnijden met de krijsende nazirechter Freisler tijdens het proces rond de Von Stauffenberg-coup in 1944 – een ideetje van de makers. Sandra Schulberg: „Jackson wilde dat de film nauwgezet de aanklacht volgde.”

Jackson was nog het minste obstakel. Nuremberg: Its Lessons for Today moest een gezamenlijk project van de geallieerden zijn. Schulberg: „Maar film maken per comité is erg lastig, de Koude Oorlog begon en de Russen werden ongeduldig.” Tegen de afspraak maakten de Sovjets een eigen versie: het harde en sarcastische Soed Narodov (Tribunaal der Volkeren). Louter bedoeld voor de USSR, susten ze. Schulberg: „Maar het eindigde ermee dat de Sovjets een bioscoop aan Times Square in New York afhuurden om hem te vertonen.”

In Washington slonk de animo voor de documentaire snel. Het Marshallplan werd in april 1948 gelanceerd om het geruïneerde Europa te helpen. „Men was bang dat de documentaire ressentimenten tegen het nieuwe West-Duitsland zou versterken.” Het Amerikaanse leger, de opdrachtgever, had gemengde gevoelens over Neurenberg omdat reguliere Duitse militairen – Von Dönitz, Raeder, Keitl – waren veroordeeld. En er bestond twijfel of het Amerikaanse publiek wel kon omgaan met gruwelbeelden uit concentratiekampen. Stuart Schulberg, die later propagandafilms maakte over de Marshallhulp, had er vrede mee dat zijn film nooit werd vertoond. „Ik heb hem er nooit over horen klagen,” zegt dochter Sandra.

Ze ontdekte nog meer. Zo bleek de componist van de Duitse soundtrack, Hans-Otto Borgmann, het ‘volkslied’ van de Hitler Jugend te hebben gecomponeerd. Schulberg verkoos authenticiteit boven denazificatie en behield de muziek, zoals ze ook de krasjes, haartjes en scheurtjes van de Duitse kopie handhaafde. „Ik vindt de film van groot belang voor het internationaal recht. Dat is in hoge mate de erfenis van Neurenberg.”

‘Nuremberg: Its Lesson Today’ beleeft morgen zijn wereldpremière tijdens Movies that Matter in het Haagse Filmhuis. Het programma gaat op tournee door Nederland. Inlichtingen: www. moviesthatmattter.nl