Japan zoekt nieuwe positie in relatie met VS

President Obama komt morgen aan in Japan. Hij treft daar een bondgenoot die een nieuwe positie in de wereld wil: meer gericht op Azië, minder op de VS.

De Japanse premier Yukio Hatoyama won de verkiezingen in augustus met de belofte van ‘change’. Hij ontvangt morgen in Tokio een president die ook met ‘verandering’ de verkiezingen won: Barack Obama.

Bij het bezoek, waarmee Obama een reis van een week door Azië begint, gaat het om meer dan de beleefde bevestiging van vriendschapsbanden. Beide staatslieden realiseren zich dat de verhoudingen in dit deel van de wereld drastisch veranderd zijn. China ontwikkelt zich tot economische en militaire grootmacht, het onvoorspelbare Noord-Korea zorgt voor onrust in de regio.

De relatie tussen Japan en de VS is onder druk komen te staan, wat zich uit in spanningen over de aanwezigheid van Amerikaanse troepen op het Japanse Okinawa.

Obama prees Hatoyama na diens verkiezingsoverwinning in augustus, omdat hij leiding had gegeven „aan de dramatische veranderingen in Japan”. Maar hij heeft nu wel een premier tegenover zich die Japan internationaal weer meer postuur wil geven, na de economische en politieke neergang sinds de jaren negentig.

In de verkiezingscampagne schetste de nieuwe Japanse leider de contouren van de internationale herpositionering die hij voor ogen heeft. Kort gezegd: meer Azië, minder VS.

Japan, dat een ernstige economische crisis doormaakt, wil vooral de banden versterken met de Aziatische buren, omdat daar economisch het meeste gewin valt te halen. Het land deelt als enige niet in het succesgevoel dat in de regio heerst, nu de machtsverhoudingen in de wereld naar die richting, met name naar China, kantelen.

Hatoyama wil een „evenwichtiger relatie” met de VS, na decennia van trouwe volgzaamheid van de conservatieve Liberale Democratisch Partij (LDP). Een meer zelfbewuste positie doet recht, vindt de premier, aan Japans economische macht en actieve rol in internationale kwesties en in de VN.

Hatoyama wil de alliantie andere accenten geven. Dat komt onder andere tot uiting in de gerezen spanningen over de Amerikaanse bases op Okinawa. Dat eiland herbergt een flink deel van de 47.000 Amerikaanse militairen in Japan. De bewoners van het verder paradijselijke oord vinden dat zij een onevenredig zware last voor de beveiliging van hun land moeten dragen. In het verleden zijn er ongelukken geweest en excessen door Amerikaanse militairen.

Al jaren is er wederzijdse wrevel over de verplaatsing van de luchtmachtbasis Futenma, nu in een dichtbevolkt gebied gelegen, naar Henoko, in een rustiger deel van Okinawa.

De verhuizing is deel van een overeenkomst uit 2006 die de VS sloten met de LDP, die bij de verkiezingen in augustus haar machtsmonopolie van ruim vijftig jaar kwijtraakte. Hatoyama wil afrekenen met de erfenis van de LDP, op financieel, budgettair en sociaal gebied.

De premier heeft beloofd de basis, die zorgt voor luchtverontreiniging, geluidsoverlast en het risico van ongelukken, van het eiland te verwijderen. Amerikaanse defensiefunctionarissen sluiten dit uit: het hele veiligheidsconcept in de Stille Zuidzee zou er door ondermijnd worden.

Van Hatoyama, die volgens de peilingen nog altijd grote steun geniet, wordt verwacht dat hij in deze kwestie de assertiviteit ontwikkelt die hij zich internationaal wil aanmeten. Met het oog op de verkiezingen voor het Hogerhuis volgend jaar zal hij iets van ‘change’ moeten waarmaken, wil hij onvrede onder de kiezers voorkomen.

Japan heeft al te kennen gegeven dat zijn marineschepen in de Indische Oceaan niet langer Amerikaanse troepen die actief zijn voor de operatie in Afghanistan van brandstof zullen voorzien. De regering wil het mandaat voor deze missie, die vooral een symbolische waarde had voor de betrekkingen met de VS, niet verlengen.

Obama en Hatoyama zullen zich realiseren dat schade aan de onderlinge betrekkingen leidt tot geopolitieke onzekerheid in een regio met complexe veiligheidsvraagstukken. Noord-Korea, dat de succesvolle ontwikkeling van atoombommen en chemische wapens claimt, vormt een reëel veiligheidsrisico. Japan, en ook Zuid-Korea, kan niet zonder handhaving van de Amerikaanse atoomparaplu, die niet alleen bescherming biedt tegen het regime van Kim Jong-il, maar ook tegen Rusland en China.

Voor de Amerikanen is militaire samenwerking met Japan in Oost-Azië van groot strategisch belang. Samen kunnen de landen een tegenwicht vormen tegen de militaire expansie van China, dat grote investeringen in vloot en luchtmacht op het programma heeft staan. Een drastische revisie van de veiligheidsrelatie tussen Japan en de VS zal de komende dagen dan ook niet aan de orde komen.