Merkels politiek verandert van toon en boodschap

De start van de tweede Duitse regering van Angela Merkel leidt geen politieke revolutie in. Maar de accenten zijn liberaler en de oppositie krachtiger.

Het feest voor Angela Merkel rond de viering van de val van de Muur is voorbij; het bikkelen is begonnen. Nu moet ze haar regeringsplannen in de nieuwe Bondsdag verdedigen, ten overstaan van een veel sterkere oppositie dan voorheen. Haar toon en boodschap zijn anders. Die van haar politieke tegenstanders ook: luider en aanvallender.

Merkel kwam gisteren naar het parlement om haar regeringsverklaring voor te lezen, de samenvatting van het politieke beleid van haar nieuwe coalitie de komende vier jaar. Haar partij, de christen-democratische CDU/CSU, regeert dit keer met de liberale FDP, de grote winnaar van de landelijke verkiezingen op 27 september. De sociaal-democratische SPD, Merkels vorige coalitiepartner, is naar de oppositiebanken verwezen. Vandaag en morgen is de eerste confrontatie in het parlement.

De Bondsdag heeft een gedaantewisseling ondergaan. Er zijn veel nieuwe gezichten, en veel oude op andere plaatsen. Oud-vicekanselier en minister van Buitenlandse Zaken Frank-Walter Steinmeier, tot voor kort in de regeringsbank naast Merkel gezeten, is nu oppositieleider en zit met z’n witte kuif recht tegenover het spreekgestoelte waar Merkel oreert. Zijn SPD heeft veel zetels moeten afstaan aan de liberalen. De oppositie is met de komst van de SPD onmiskenbaar gegroeid en zelfbewuster geworden. Merkel wordt regelmatig onderbroken en zelfs uitgelachen. Ze moet zichtbaar wennen – vooral aan Steinmeiers nieuwe rol.

Haar regeringsverklaring luidt geen politieke revolutie in. Maar de accenten zijn anders; liberaler getint. Zo spreekt Merkel over „vrijheid in verantwoordelijkheid”, wil ze een andere verhouding van de burger tot de staat, en eist ze dat „prestaties weer worden beloond”. Dat zijn thema’s die mede door de FDP zijn ingegeven. Maar bovenal wil ze zichzelf eerst als crisismanager onderscheiden: „Duitsland staat voor de grootste beproeving sinds de eenwording.”

Veel van de maatregelen die ze aankondigt, zijn bedoeld om de recessie te bestrijden. De gevolgen van de kredietcrisis hebben de Bondsrepubliek hard getroffen. „De problemen zullen eerst groter worden voordat het beter gaat”, zegt ze.

De politiek van haar coalitie zal de komende jaren in het teken staan van lastenverlichting „om de groei aan te jagen”. Er komt een belastingsysteem dat „eenvoudiger en rechtvaardiger” is. Ze kondigt een „nietsontziende analyse” aan van de kredietcrisis en de rol van de Duitse banken daarin. En ze zegt: „De nieuwe regering wil de koers uitzetten voor het tweede decennium van de 21ste eeuw”.

Per 1 januari volgend jaar kunnen de Duitsers rekening houden met lastenverlichtingen van in totaal circa 22 miljard euro. Per 2011 moeten dan nog een aantal belastingverlagingen volgen. Voor een belangrijk middel in de crisisbestrijding – arbeidstijdverkorting – zal volgens Merkel meer geld worden uitgetrokken.

Een andere belangrijke opgave van de nieuwe regering is de vergrijzing van Duitsland. „Reflexmatige discussies” over de pensioenen en de kosten voor de sociale zekerheid kan Duitsland niet gebruiken, meent de bondskanselier. Ze wijst erop dat de groep werkenden tot 2020 steeds kleiner wordt, terwijl het aantal gepensioneerden fors toeneemt. Met nieuw beleid hoopt ze „verstandig” op de demografische ontwikkelingen te reageren.

Haar plannen ter bestrijding van de recessie kunnen mislukken, „maar we kunnen ze ook voor elkaar krijgen. Ik wil dat; wij willen dat”. Merkel doet een nadrukkelijk beroep op de burgers: „Iedereen kan Duitsland beter maken”. En met een schuin oog naar haar tegenstanders zegt ze: „Dat geldt ook voor de oppositie”.

Daar is het rumoerig geworden. Steinmeier maakt wegwerpende gebaren. Jürgen Trittin van de Groenen roept tegenwerpingen en krijgt daarmee de lachers op de hand. Als Merkel na een uur afrondt, komt Steinmeier aan het woord. Hij is vechtlustig en verwijt de bondskanselier met donderende stem, terwijl hij met zijn vuist op het spreekgestoelte slaat, dat zij een „catastrofale valse start” maakt. Merkel en haar regeringspartner Guido Westerwelle (FDP) „zijn niet het droompaar van de Duitse politiek”. Ze maken zich volgens de SPD’er schuldig aan een politiek van „misleiden, trucjes gebruiken en rookgordijnen optrekken”.

Voor Steinmeier is zijn eerste optreden als oppositieleider een vuurproef. Zijn partij heeft met hem als lijsttrekker de verkiezingen met dramatische cijfers verloren. Aanstaand weekeinde komt de SPD op een partijcongres in Dresden bijeen. Een afrekening met de oude garde, onder wie Steinmeier, wordt niet uitgesloten. Met een assertief debuut als leider van de oppositie in de Bondsdag probeert Frank-Walter Steinmeier te redden wat er te redden valt.