Orlando gehuld in begoochelende wolken van toneelpoeder

Theater Orlando, door Oostpool. Gezien: 7/11 Schouwburg, Arnhem. Tournee t/m 22/12. Inl: toneelgroepoostpool.nl. ****

Acteur Joep van der Geest houdt in zijn ene hand de roman Orlando van Virginia Woolf vast, gestoken in lichtgroene kaft. In de andere hand toont hij het toneelscript, een stel geprinte vellen papier in ringband. Hardop vraagt hij: „Wat stelt dat nou voor, een toneelbewerking van een roman? Je schrijft de tekst letterlijk over en voegt hier en daar wat dialoog toe.” Kort daarop verscheurt titelheld Orlando het toneelscript; Orlando wil geen papieren held zijn, niet gehoorzamen aan een toneeltekst.

De voorstelling Orlando door Toneelgroep Oostpool, geregisseerd door Marcus Azzini, is een boeiend spel met illusie en werkelijkheid, met tijd en gender. Het lijkt onmogelijk deze roman van Virginia Woolf tot theater te maken; het lukt schitterend. Orlando, prachtig vertolkt door Maria Kraakman, ontstijgt aan de tijd door meer dan driehonderd jaar te leven, en eigenlijk nooit te sterven. Zijn leven begint als jonge edelman in de Elizabethaanse tijd en gaat door tot op het heden. Halverwege verandert Orlando van geslacht en wordt een vrouw, die haar leven wijdt aan dichtkunst. Uiteindelijk is ze zelfs ontheven aan elke geslachtelijke beperking.

Als man heeft Orlando de mooiste benen, gehuld in kousen en een halflange zachtroze broek. In de kostumering van modeontwerpers Klavers van Engelen ligt het accent op de androgyne gestalte die Orlando is. Als Orlando van man verandert in een vrouw, is de aanblik van haar benen zo onthutsend, dat een matroos uit de mast van een schip valt. Dit is nieuw voor Orlando, want zij was immers man en nu is zij vrouw. Maria Kraakman is een jongensachtig meisje en ook een meisjesachtige jongen. In een ensemble waarin alle acteurs onophoudelijk van rol wisselen, blijft zij rolvast. Hierdoor vertolkt zij precies waar het in de roman, en vooral in de toneelbewerking om draait: een open vorm, waarin het geloof in de theaterillusie wordt doorbroken. Anderen maken Orlando.

Haar biograaf, een slimme rol door Kirsten Mulder, ziet in Orlando slechts saaie levensfeiten. De vrouwen om haar heen projecteren liefde op Orlando als man, en de mannen koesteren passie voor de vrouwelijke Orlando. De vraag dringt zich op: „Wie is Orlando?” Dankzij de energieke speelstijl met razendsnelle overgangen weet Maria Kraakman elke seconde de aandacht te vangen. En tegelijk voltrekt zich het wonder dat de toeschouwer steeds meer begint te beseffen dat de levendige toneelfiguur slechts een schepping is van onze fantasie.

In de monumentale, sobere ruimte, ontworpen door Theun Mosk, danst en vliegt en rent de dynamische Maria Kraakman. Joep van der Geest, met een mannelijke pantalon aan en een vrouwelijk openvallende blouse, vertolkt de trait d’union tussen zaal en bühne en maakt onontkoombaar duidelijk dat alles wat kunst is slechts de illusie dient.

Een detail speelt een beslissende rol: poeder. Als de vrouwelijke Orlando of de hertogin, een dubbelrol van Van der Geest, zich poederen, dan zijn de wolken buitensporig. Ze verdwijnen erin. Het is een treffend symbool voor de zinsbegoocheling die theater is. En waarover deze Orlando gaat.