Elizabeth en Darcy als zombie-killers

Zombies en zeemonsters bevolken Jane Austens wereld.

Gebrek aan verbeelding, literair vampirisme? Of juist een geslaagde actualisering van een klassieker?

Het was een klein schandaal in Amerika: een zekere Fredrik Colting schreef onder het pseudoniem J.D. California een vervolg op J.D. Salingers The Catcher in the Rye, zo’n tijdloze klassieker die elke generatie aanspreekt en waar je blijkbaar vanaf moet blijven. Salinger slaagde er via de rechtszaal in om publicatie van 60 Years Later: Coming Through the Rye in de Verenigde Staten te blokkeren, maar in Europa is het boek eenvoudig te bemachtigen. Een opmerkelijke zaak, zo’n boekverbod. Maar de kwestie roept interessante vragen op: waar ligt de grens tussen jatwerk en herwaardering voor een klassieker? En is het niet de hoogste tijd voor een actualisering van klassiekers? Salinger vond dus van niet; de rechthebbenden van Winnie de Poeh en Dracula waren milder, maar het opmerkelijkste geval werd gevormd door de twee bestsellers Sense and Sensibility and Sea Monsters en diens voorganger Pride and Prejudice and Zombies, bewerkingen van Jane Austens klassiekers.

In deze bewerkingen niet louter blauwe jurken in tuinen vol blauwe bloemenpracht, maar ook Elizabeth die haar rok optrekt om een flinke trap te verkopen. Niet louter gelonk en smachtend zuchten op afstand, maar meteen een goeie hoek uitdelen en verliefd worden op Darcy, eveneens de bezitter van een goede traptechniek.

Eigenlijk zijn het niet eens zulke grote aanpassingen: een beetje decorverandering, wat meer lichamelijkheid, maar verder kan alles grotendeels hetzelfde blijven. Dat is ook precies wat de Amerikaanse scenarist Seth Grahame-Smith heeft gedaan in deze bewerking van Austens klassieker Pride and Prejudice. 85 procent van Austens tekst bleef ongemoeid, en de rest werd zodanig herschreven dat 19de-eeuws Engeland wordt overheerst door zombies, dat de dochters Bennett in China gevechtstechnieken leren, en Darcy en Elizabeth ook nog bekwame moordenaars zijn die zombie na zombie ombrengen voordat ze elkaar vinden in de liefde.

Hoe Grahame-Smith dat voor elkaar kreeg, laat zich nog het eenvoudigst demonstreren door de beroemde eerste zin van de klassieker – It is a truth universally acknowledged, that a single man in possession of a good fortune must be in want of a wife – naast die van … & Zombies te leggen: It is a truth universally acknowledged that a zombie in possession of brains must be in want of more brains.

Austens bewerkingen zijn ‘mash-ups’, een term die vooral bekend is uit de muziek. Daar staat het voor het vermengen van twee liedjes, bij voorkeur uit totaal verschillende genres, tot een nieuw geheel. Dit muziekfenomeen bleef grotendeels ondergronds, omdat copyright een probleem vormt. Bij Austen speelt die kwestie natuurlijk niet – haar boeken behoren reeds lang tot het publieke domein. Ze zijn vogelvrij, zouden puristen zeggen en niet iedereen reageerde dan ook even enthousiast op de zombie-versie van haar werk. Sciencefictionliefhebbers, die gek genoeg ook vaak Austen-fans zijn, zagen de bewerking eerder als haar wederopstanding. De wat onverschillige Grahame-Smith zelf verklaarde: ‘Misschien draait ze zich om in haar graf. Wie weet klimt ze er wel uit’.

Hoe dan ook: het boek verkocht goed, binnen de kortste keren werd opvolger Sense and Sensibility and Sea Monsters in de steigers gezet en de filmrechten zijn verkocht – het is alleen even de vraag of de concurrerende film Pride and Predator niet eerder af zal zijn. Grahame-Smith zelf werkt inmiddels aan Abraham Lincoln: Vampire Hunter.

Het was natuurlijk te verwachten dat er commentaar op dit alles zou komen: literair vampirisme, gebrek aan verbeelding en respectloos omgaan met klassiekers. En de zombietruc is ook gemakkelijk te zien als een poging een slaatje te slaan uit het tijdloze succes van Jane Austen.

Maar waarom wordt het boek eigenlijk niet gelezen binnen de traditie van postmodernisme en intertekstualiteit? Donald Barthelme maakte van Sneeuwwitje een promiscue vrouw met zeven seksslaafjes en zo zijn er ook voorbeelden van eigen bodem: Kees ’t Hart ging aan de slag met Aagje Deken en Betje Wollf in Ter navolging, Willem Brakman bewerkte Het Proces van Kafka tot De bekentenissen van de heer K. Het werden geen bestsellers, en er barstte geen principiële discussie los: lezers van Barthelme, ’t Hart en Brakman kennen de wetten van de intertekstualiteit.

Jammer eigenlijk, ook omdat de discussie rondom Austen daarom helemaal losstaat van deze literair-historische traditie. Het zou best interessant zijn om te zien in hoeverre sciencefiction via Austen een nieuw elan krijgt, maar daar gaat het niet over, daarvoor is …and Zombies te veel een grap, te veel jatwerk, te weinig intellectueel. Een grap zonder respect, waarbij Seth Grahame-Smith, scenarioschrijver nota bene, zichzelf op gelijke hoogte met Austen stelt.

En je kunt ook vaststellen dat lezers de discussie met de traditie afwijzen, maar een platvloerse sample wel leuk vinden. Want het zijn bestsellers: de Amerikaanse editie stond nog voor het verschenen was bovenaan in de toptien van Amazon , en is al een tijdje een New York Times -bestseller.

Het probleem van cultuurpessimistische reacties is dat het boek helemaal niet slecht is. Als gimmick is het behoorlijk geslaagd en het is bovendien een geestige interpretatie van Austens roman. En via de zombies wordt óók voor Jane Austen opeens een nieuw lezerspubliek aangeboord. ‘Hippe kids’ kopen het boek; jonge lezers maken de overstap van Stephanie Meyer naar Jane Austen.

Pride and Prejudice and Zombies moet niet worden gezien als een vervanging van de klassieker, maar als een actualisering van de klassieker. Literatuurgeschiedschrijvers kunnen zich troosten: over vijftig jaar zal dit erg aantrekkelijk studiemateriaal vormen. Want wat zegt het over deze tijd dat zulke boeken opeens geschreven worden en zo populair zijn? Waarom plaatsen we dit boek niet gewoon in de traditie van bewerkte klassiekers?

Het is vrijwel zeker dat, wanneer dat gebeurd was, …and Zombies geen bestseller zou zijn geworden. Maar nu kan het – misschien profiteren ook andere bewerkingen van klassiekers daarvan en wordt een verbod op boeken, zoals dat door Salinger, onmogelijk gemaakt. Elke klassieker past dan op zíjn manier in onze tijd.

Meer klassieke mash-ups: www.quirkclassics.com

Jane Austen en Seth Grahame-Smith: Pride and Prejudice and Zombies. Quirk Classics, 320 blz. € 12,99. Een Nederlandse vertaling verschijnt bij Contact.