Een betrokken knuffelmanager met een rechte rug

Sociaal bewogen en in staat mensen te binden, zo staat staatssecretaris Jetta Klijnsma binnen en buiten haar PvdA bekend. Maar ze weet als bestuurder ook door te duwen.

Shirley Marapin, een moeder uit de Haagse Schilderswijk, en Jetta Klijnsma zijn geen vriendinnen. Marapin wijst naar een opvangcentrum voor drugsverslaafden. Nog altijd begrijpt ze niet waarom dat aan het Van der Vennepark moest komen, een plein waar kleine kinderen spelen. „Drugs en kinderen gaan niet samen”, zegt Marapin fel. Klijnsma heeft een open wond veroorzaakt, vindt ze.

Toen de PvdA-politicus enkele jaren geleden als Haags wethouder van welzijn besloot dat die gebruikersruimte daar moest komen, brak een volksopstand uit. „Al die moeders en vaders waren verschrikkelijk kwaad dat hun kinderen moesten opgroeien tussen drugsverslaafden.” Daarom noemen de bewoners Klijnsma ‘de dove’. „Ze luistert wel”, zegt Marapin, maar ze vertelt dan haar eigen verhaal en zet door.

En volhardend is Jellejetta Klijnsma (52), nu bijna een jaar staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, naast CDA-minister Piet Hein Donner.

„Jet kan met iedereen opschieten en tegelijk weet ze ook wel de boel naar haar hand te zetten’’, glimlacht haar 86-jarige moeder in Hoogeveen, waar het gezin met vijf meiden altijd heeft gewoond. Jetta is een vrouw die „donders goed weet wat ze wil en waar ze naartoe wil”, zegt Ard van Rijn, haar man. Tien jaar geleden trok Klijnsma bij hem in, in een pand in het Zeeheldenkwartier dat Van Rijn in 1980 kraakte. Een „echte vasthouder” noemt oud-burgemeester Wim Deetman Klijnsma, met wie hij in het gemeentebestuur samenwerkte.

In principe wil niemand drugsverslaafden in zijn buurt. Maar Klijnsma vond het belangrijk dat er opvangcentra kwamen, omdat ze nodig zijn om mensen weer op de rails te helpen. „Als je zoiets wilt, moet je je rug recht houden’’, zegt de staatssecretaris tijdens een gesprek in haar werkkamer op het ministerie. „Zodra je toegeeft in zo’n nimby-dossier [not in my backyard], ben je weg. Het was moeilijk, maar ik heb doorgedouwd.”

Voor intimidatie is ze ongevoelig. Een dag nadat Klijnsma door boze burgers was belaagd, is ze met Ard op de tandem een rondje rond het Van der Vennepark gaan fietsen. „Als wethouder kun je niet toelaten dat je een no-go-area in de stad hebt”, zegt ze beslist.

Jetta Klijnsma stond als wethouder bekend om haar betrokkenheid bij de Hagenaars. Op haar werkkamer in het stadhuis stond een doos tissues voor mensen die het tijdens haar wekelijkse spreekuur niet droog konden houden. Als raadslid werd ze bij een bezoek aan een woonwagenkamp omvergegooid door een bewoonster. „Uiteindelijk zat Jet die vrouw te troosten, omdat ze zo’n spijt had van haar actie”, zegt Ard van Rijn.

Klijnsma oogstte ook kritiek als wethouder. Gewekte verwachtingen kon ze niet altijd inlossen, menen (ex-)gemeentepolitici. Helga Hijmans, oud-voorzitter van de SP-fractie, riep volgens de Haagsche Courant tijdens een commissievergadering dat „deze wethouder een mooie glimlach heeft, maar nauwelijks inhoud”.

In 2003 kwam Klijnsma in problemen door haar rol bij het bankroet van de Stichting Ondernemend Welzijn. Volgens de oppositie had ze de gemeenteraad onvoldoende ingelicht. Maar de wethouder overleefde de motie van wantrouwen.

Als wethouder begon Klijnsma terughoudend. „In het begin was ze veel te aardig en te lief”, vindt Tweede Kamerlid Pierre Heijnen (PvdA). „Maar in de jaren daarna is ze enorm gegroeid.” In collegevergaderingen voerde ze regelmatig felle discussies met collega-wethouders. Klijnsma mag flexibel lijken, in de praktijk is ze dat niet.

Confrontaties gaat Klijnsma niet uit de weg als ze overtuigd is van de juistheid van een besluit. Dat geldt ook voor de beslissing van het kabinet de AOW-leeftijd te verhogen tot 67 jaar, een maatregel die bij haar eigen PvdA-achterban omstreden is.

Twee weken geleden liepen de emoties hoog op tijdens de PvdA-ledenraad in Utrecht, waar de partijtop de AOW-maatregel verdedigde. Klijnsma was eerder naar zaaltjes in Zwolle en Rotterdam afgereisd, waar ze merkte dat de maatregel bij de leden allesbehalve populair is. In Rotterdam werd ze met „echt boze mensen” geconfronteerd. Een man was woedend op haar. Zíjn Partij van de Arbeid moest ervoor zorgen dat arbeiders gezond de 67 jaar halen. Maar ze halen de eindstreep naar 65 al niet gezond, riep hij uit.

Toen de leden deze zorgen ook in Utrecht uitten, greep Klijnsma zelf de microfoon en zette vol vuur haar argumenten voor de AOW-maatregel uiteen. Ze begreep de zorgen donders goed. Als staatssecretaris was dit haar kans er iets aan te doen: „Dit voorstel biedt mij de ruimte om paal en perk te stellen aan het probleem dat werkgevers oudere werknemers aan de kant zetten”, hield ze haar partijgenoten geëmotioneerd voor.

De stemming kantelde en Klijnsma kreeg een overweldigend applaus. Met haar overtuigingskracht en bewogenheid had ze de ledenraad ‘gered’, meldden de media. Al was het haar niet in de koude kleren gaan zitten.

Van een kritisch partijlid kreeg ze later een gedicht. Over scherven. Op die partijavond lag het hele servies aan diggelen, maar een vaas was overeind blijven staan – dat was Klijnsma die de boel bij elkaar hield. Na afloop aaide hij haar in Utrecht over de bol en zei: „Nou Jet, nu snap ik het weer.” Dat trof haar enorm.

Het is Klijnsma ten voeten uit. Niet voor niets was partijleider Bos er op gebrand haar in het kabinet te halen om Ahmed Aboutaleb op te volgen die burgemeester van Rotterdam werd. Ze geldt als het sociale geweten van de PvdA.

„Jetta is vooral gewoon mens”, zegt Hans Spekman, partijgenoot en Tweede Kamerlid. Net als Klijnsma is ook hij een local hero die zich in Utrecht als wethouder met zijn sociale beleid onderscheidde. Jetta staat volgens hem niet boven, maar tussen de mensen. Ze is benaderbaar, voor iedereen, en staat altijd op de bres voor crepeergevallen, zegt hij. Als wethouder ging Spekman wel eens met Klijnsma op stap naar opvangcentra voor daklozen of heroïnehoeren. „Jetta stapt meteen op de mensen af om wie het draait en ze heeft zo’n uitstraling dat zelfs timide thuislozen uit hun schulp kruipen.”

Volgens Pierre Heijnen, die acht jaar met Klijnsma wethouder was in Den Haag, bedient ze zich van een „jaloersmakende dicht-bij-de-mensentaal. Jip, Janneke en Jetta.” Dat valt ook meteen op in het contact met Klijnsma, tijdens een bustour door het land om te zien hoe jeugdwerkloosheid wordt aangepakt, in haar contacten op de werkvloer en tijdens het gesprek op haar werkkamer. Ze zegt dingen als: „Dierbare dreutels”, „Oh Joris, heb ik dat in me?” en „Ik was ook een raar typje”.

Klijnsma „staat voor gelijkheid voor iedereen”, zegt haar moeder. „Ook voor mensen die niet mee kunnen komen.” Ze is, zegt moeder Klijnsma, ook wel sociaal opgevoed. De familie in het noorden is gereformeerd, antirevolutionair, kleine luiden die ‘maatschappelijk verankerd’ waren.

Wouter Bos heeft met Jetta „een gouden greep gedaan”, vindt Jacques Wallage, partijgenoot en oud-burgemeester van Groningen. Hij kent de zussen Klijnsma goed. Bivakkeerde er regelmatig toen hij tussen Groningen en Den Haag pendelde. Zus Rineke werkte jaren voor Wallage in de Tweede Kamerfractie. Na haar studie geschiedenis in Groningen kon Jetta ook in de fractie aan de slag.

„Jetta heeft de zeldzame combinatie van inhoudelijke betrokkenheid en een opbeurende levensstijl”, zegt Wallage. Onrechtvaardige verschillen accepteert ze niet. Ze is gemotiveerd om sociale vraagstukken op te lossen en ze heeft een vrolijk karakter, ondanks haar lichamelijke ongemak.

Hij doelt op haar handicap. Klijnsma is geboren met spastische benen en leerde na diverse operaties op haar dertiende opnieuw lopen. De revalidatie in Beetsterzwaag, tussen tieners met soms dodelijke spierziekten, heeft haar leven getekend. „Het waren enorme doorzetters die droomden over hun toekomst”, zegt ze.

Toen Klijnsma door Bos werd gevraagd staatssecretaris te worden, reageerde Wallage gedecideerd. „De politiek zit juist op mensen als jou te wachten”, hield hij haar voor – op mensen die geen blad voor de mond nemen. Velen weten volgens hem niet meer waar de PvdA voor staat, „sinds de partij jaren geleden de neoliberale route is ingeslagen”. Hij vindt Jetta een traditionele sociaal-democraat met een gezond wantrouwen tegen te veel markt.

Als Haags wethouder van financiën hield Klijnsma de privatisering van het openbaarvervoersbedrijf HTM en van de ambulancediensten tegen. Alleen de privatisering van energiebedrijf Eneco, waarvan Den Haag een zesde deel bezit, was al al te ver gevorderd.

„Zij zou die neoliberale route nooit willen lopen”, zegt Wallage. De AOW-maatregel vindt hij daar een bewijs van. „Jetta wil de AOW ook in de toekomst overeind zien te houden en dan is het reëel dat ieder een steentje bijdraagt.”

Op het Binnenhof zien sommigen Klijnsma’s maatschappelijke bewogenheid als een complicatie voor haar functioneren als staatsook secretaris. „Haar sociale betrokkenheid is politiek haar zwakte”, stelt Kamerlid Stef Blok (VVD). Bij de aanpak van de problemen die ze in portefeuille heeft, noemt hij Klijnsma „te soft”. „Ze reist door het land om iets aan de jeugdwerkloosheid te doen en ze praat oprecht betrokken met iedereen. Maar Klijnsma is een knuffelmanager, ze analyseert niet waar het werkelijke probleem van de groeiende groep zorgjongeren zit.”

Hoe kan het, zegt hij, dat het aantal Wajongers binnen een paar jaar is verdubbeld? De prognose is dat het aantal jonggehandicapten van 170.000 nu zal oplopen naar ruim 400.000 over vijftien jaar. Blok weet wel hoe je die groei kan tegengaan: scherper keuren, lagere cao-lonen voor beginners. Alleen met meer oog voor de markt kan Klijnsma volgens hem werkelijk meer mensen aan ‘de onderkant’ aan het werk helpen.

Blok: „Ze is verantwoordelijk voor de bijstand en de reïntegratie, waarin alleen al ruim twee miljard omgaat. En de Kamer heeft herhaaldelijk vastgesteld dat het beleid te weinig resultaat oplevert.”

De linkse oppositie is ook kritisch, maar heeft een andere remedie. „Als werkgevers verzaken, moet de overheid laten zien dat ze banen kan scheppen”, schrijft Kamerlid Paul Ulenbelt (SP) in zijn weblog. Hij doelt op onderwijs, zorg en veiligheid, waar werk zou blijven liggen.

Hans Kamps, kroonlid van de Sociaal-Economische Raad (SER) en ondernemer, signaleert een positieve omslag in het beleid sinds Klijnsma vorig jaar aantrad. „Terecht stelt ze dat nu ook de onderkant van de arbeidsmarkt aan de beurt is”, zegt hij. Het gaat om een grote groep, minimaal tweehonderdduizend mensen – schooluitvallers (drop-outs), jongeren met een psychische of fysieke handicap of met gedragsproblemen – die ze op de een of andere manier aan de slag wil helpen.

Volgens Kamps is de situatie „buitengewoon verontrustend”. De groep zorgjongeren groeit met bijna 8 procent per jaar, blijkt uit een vorige week gepubliceerde SER-studie. „Een bom in de samenleving”, zegt Kamps, waar Klijnsma wat hem betreft terecht alle energie op richt.

Door bruggen te slaan naar de ministeries van Onderwijs, Jeugd en Gezin, naar mobiliteitscentra, beroepsopleidingen en bedrijven hoopt Klijnsma drop-outs terug naar school te krijgen en jongeren ‘met een krasje’ aan het werk. Een herculesopgave, aldus Kamps, want ze begon aan die taak toen de zware financiële crisis uitbrak.

„Werk is de essentie”, zegt Klijnsma na haar recente bustour in het kader van de jeugdwerkloosheid. Ze wilde weten of lokale bestuurders de weg naar bedrijven vinden. Daar moeten de banen vandaan komen voor jongeren. Met veel van hen zegt ze leerzame gesprekken te hebben gevoerd. „Ik kan geen politiek bedrijven vanuit Den Haag als ik de mensen om wie het gaat niet zie”, zegt ze.

Hoewel resultaten nog niet meetbaar zijn, hebben haar inspanningen effect. „Ondernemers hebben het gevoel dat ze met haar kunnen fietsen”, zegt Loek Hermans, voorzitter van MKB-Nederland. Hij klopte onlangs met een groep Rotterdamse ondernemers bij haar aan met een onconventioneel plan om werklozen te herscholen. De kosten zouden gedeeld worden. „We gingen met een goed gevoel de deur uit”, zegt hij. Hier zit niet iemand die zich achter regels verschuilt, stelden de Rotterdammers vast, maar die bereid is een onorthodoxe weg in te slaan.