Hersencellen die geen synapsen gebruiken om signalen

Sommige hersencellen geven hun signalen aan andere hersencellen zonder er direct contact mee te hebben via synapsen. Het nieuw ontdekte type hersencel scheidt ongericht een wolk van signaalstoffen uit. Daarmee sturen ze vijf keer meer andere hersencellen aansturen dan via normale communicatie. Dat blijkt uit een artikel van Hongaarse wetenschappers (Nature, 29 oktober). Het gaat om dempende signalen en de cellen leggen op deze globale manier een groot aantal buurcellen tegelijkertijd een snelheidslimiet op.

Het idee was dat alle zenuwcellen communiceren via synapsen. Synapsen zijn plaatsen waar een uitloper van een zenuwcel contact heeft met een andere cel. De cel die een signaal kwijt wil zendt in de synaps signaalstoffen uit (neurotransmitters, zoals dopamine of GABA) die door de ontvangende cel worden waargenomen. Die signaalstoffen doen hun werk uitsluitend in de synaptische spleet, een nauwe ruimte tussen beide zenuwcellen die de synaps vormen.

De Hongaren ontdekten dat sommige cellen in de hersenschors van ratten heel anders communiceren. Die zogeheten ‘neurogliaforme cellen’ lijken op een struik, zo veel uitlopers hebben ze. De befaamde Spaanse neurowetenschapper Santiago Ramón y Cajal beschreef ze een eeuw geleden voor het eerst. Bekend was dat de neurogliaforme cellen weinig synapsen vormen: 80 procent van de zenuwuitlopers zit zonder.

Pas nu blijkt waarom die neurogliaforme cellen zonder synapsen kunnen. In hun hele ‘struik’ scheiden ze grote hoeveelheden van de dempende neurotransmitter GABA uit – de gangbare naam voor gamma-aminoboterzuur. Door die hoge concentraties beïnvloeden gevoelige eiwitten (receptoren) op naburige zenuwcellen, ook zonder de intieme verbinding van de synaps.

Gabór Tomás van de Universiteit van Szeged, die het onderzoek leidde, schat dat zo vijf tot zes keer meer cellen bereikt worden. Tomás: “Als je je de hersenschors voorstelt als wegen in een stad, zorgen de neurogliaforme cellen voor een snelheidslimiet.”

Neurogliaforme cellen oefenen hun dempende werking uit onder invloed van bepaalde hormonen: neurosteroïden. Die komen vrij bij stress en op bepaalde momenten tijdens de menstruele cyclus van vrouwen. Hester van Santen