Afsplitsing ANC kampt nu zelf met 'factiestrijd'

Een jaar na de oprichting kampt Cope, de eerste geloofwaardige, ‘zwarte’ uitdager van Zuid-Afrika’s regeringspartij ANC, met grote interne problemen.

Precies een jaar geleden togen enkele duizenden dolenthousiaste Zuid-Afrikanen naar een vergadercentrum in Johannesburg voor de oprichting van een nieuwe politieke partij. Het Congress of the People (Cope), een afsplitsing van regeringspartij ANC, zou bij de volgende verkiezingen de almacht van de voormalige bevrijdingsbeweging danig op de proef stellen. Cope was voor de grote massa zwarte kiezers volgens analisten het eerste geloofwaardige alternatief voor het ANC sinds de afschaffing van de apartheid in 1994.

Maar ondanks het jubileum is er deze week weinig reden voor een feestje. Gedesillusioneerd hebben verschillende kopstukken van Cope de partij de afgelopen maanden verlaten. Na vicevoorzitter en parlementslid Lynda Odendaal en campagneleider Simon Grindrod stapte ook de bekende anti-apartheidsstrijder Allan Boesak deze week uit de partij. Boesak was voorman van Cope in de West-Kaap en bij de verkiezingen in april de Cope-kandidaat voor het premierschap van die provincie.

De structuur van de partij is al vanaf de oprichting een „wanboel”, schrijft Boesak in zijn ontslagbrief, en de ‘factiestrijd’ maakt het volgens hem onmogelijk integere politiek te bedrijven. „Het modderpeil loopt op”, concludeert hij. Odendaal en Grindrod ventileerden ongeveer dezelfde kritiek. In een uitgelekte analyse, anderhalve maand na de verkiezingen, hekelde Grindrod de „tweedracht en besluiteloosheid” binnen Cope. Door verwarring over wie in de partij aan de leiding staat en gebrek aan interne democratie zou volgens hem de partij de belangrijke gemeenteverkiezingen van 2011 niet eens halen.

Die verwarring begon al ruim voor de verkiezingen. De twee oprichters van de partij, de ANC-kopstukken Mosiuoa Lekota en Mbhazima Shilowa, konden het niet eens worden wie het in april tegen ANC-voorman Jacob Zuma moest opnemen. Beiden hadden het ANC de rug toegekeerd toen Zuma partijleider werd. Vlak voor de verkiezingen werd besloten een compromiskandidaat voor het presidentschap voor te dragen, de methodistische bisschop Mvume Dandala. Maar op de veel te laat gedrukte (en naar verluidt nog altijd niet afbetaalde) verkiezingsposters van Cope verscheen niet alleen het hoofd van de verder tamelijk onzichtbare Dandala, maar ook dat van de uitgesproken en populaire partijvoorzitter Lekota.

Bij de verkiezingen slaagde Cope er niettemin in na het ANC en de overwegend witte oppositiepartij Democratic Alliance (DA) de derde partij te worden en in vier van de negen provincies werd ze zelfs de grootste oppositiepartij. Na uitvoerige discussies besloot Lekota als partijvoorzitter de opbouw van het partijapparaat ter hand te nemen en geen aanspraak te maken op zijn parlementszetel. In de Oost-Kaap opgedoken T-shirtjes van Cope met de beeltenis van Lekota werden in augustus subiet van hogerhand verboden.

„De nieuwe partij werd goeddeels een ANC-kloon met stalinistische restanten”, schreef voormalig woordvoerder Palesa Morudu vorige week in een opiniestuk. „En lijdt, als een kloon, aan dezelfde genetische kwalen als zijn tweelingbroertje.” Inhoudelijk onderscheidt Cope zich nauwelijks van het ANC, vindt Morudu.

Discussies over leiderschap zijn onvermijdelijk zolang de partij geen interne ledenraadpleging organiseert, erkent woordvoerder en parlementslid Phillip Dexter. „Het is niet makkelijk in zo’n korte tijd een nieuwe partij op te richten”, zegt hij. „Bovendien had niet iedereen dezelfde motieven om zich aan te sluiten. Sommige mensen waren in het ANC politiek uitgespeeld en wilden via Cope weer snel carrière maken. Die mensen zijn het eerst teleurgesteld vertrokken.” Volgend jaar zal de partij op alle niveaus gedemocratiseerd worden, verwacht Dexter.

Inmiddels wordt in de oppositie tegen het ANC steeds actiever samengewerkt met de DA van de West-Kaapse premier Helen Zille, wat vooral in het belang is van de DA, die altijd moeite heeft gehad zwarte kiezers en kandidaten aan zich te binden. De parlementsleden van Cope, aanvoerder Dandala in het bijzonder, zijn zes maanden later hoegenaamd onzichtbaar. „Cope is traag geweest in het creëren van een unieke eigen cultuur”, schreef Dandala onlangs in een brief aan de achterban.

Cope zit in een „identiteitscrisis”, concludeert ook politicoloog Steven Friedman. Maar dat betekent niet dat de missie volstrekt mislukt is. Volgens hem is het mede aan Cope te danken dat het ANC van Zuma weer is afgedaald naar de gewone Zuid-Afrikanen. „Zelfs als Cope niet effectief is, is het ANC nu meer bezorgd om wat kiezers denken dan voorheen.”