Streef na wat je wilt

Philip Roth blijkt nog niet uitgekeken op oude mannen.

Naast transseksualiteit en incest krijgen we in zijn nieuwe roman kinky sex en een stalkende lesbienne.

Een roman kun je het eigenlijk niet noemen. Eerder een novelle, of nog beter misschien: een lang kort verhaal. Het nieuwe boek van Philip Roth, De vernedering, is het dunste sinds The Dying Animal (2001). En het is het vijfde in een reeks over doodsangst, ouderdomskwalen en de schijnbaar helende werking van seks met een jongere vrouw. Anders dan Roth naar aanleiding van Verontwaardiging vorig jaar in NRC Handelsblad beweerde, is hij ‘de oude mannen’ tóch nog niet beu.

De vernedering is wat Roth zelf aanduidt als een ‘Other Book’, een roman waarin hijzelf noch een alter ego (Zuckerman, Kepesh) een rol speelt. De hoofdpersoon is de acteur Simon Axler, een zestiger die van de ene op de andere dag zijn vermogen tot toneelspelen verliest: ‘Opkomen werd een marteling. De zekerheid dat hij zou schitteren maakte plaats voor de wetenschap dat hij zou falen. Het gebeurde drie keer achtereen en de laatste keer had er niemand meer belangstelling, kwam er niemand meer. Hij kon het publiek niet meer bereiken. Zijn talent was dood.’

De echo’s van Kafka’s Gedaanteverwisseling, waarin Gregor Samsa van de ene nacht op de andere in een stuk ongedierte verandert, zijn ongetwijfeld bewust; Roth is een groot bewonderaar van de Praagse meester en gaf het tweede deel van De vernedering zelfs de titel ‘De metamorfose’. Maar de kracht van het begin van Axlers verhaal ligt vooral in de weerspiegeling van de grootste angst van iedere kunstenaar, van ieder mens misschien wel: dat je op een ochtend wakker wordt en merkt dat je al je talent kwijt bent; dat je er zelfs aan begint te twijfelen of je ooit talent hebt gehad.

Axler gaat door een diep dal; in de steek gelaten door zijn vrouw, en bang dat hij zichzelf iets aandoet, laat hij zich opnemen in een psychiatrische inrichting. Als hij daar na 28 dagen – en een ingrijpende ontmoeting met een medepatiënte – uitkomt, wordt hij gered door het bezoek van de dochter van twee van zijn oude vrienden. Een eigenaardige vrouw, die al gauw meedogenlozer blijkt dan haar lieve, sexy voorkomen doet vermoeden. Pegeens wispelturige liefde – ze heeft twintig jaar lesbische liefdes achter de rug – zal uiteindelijk de ondergang van Axler worden.

Roths dertigste roman (sinds zijn 70ste publiceert hij er één per jaar) is even eigenaardig en onevenwichtig als Pegeen. Na het briljante begin, over de geestelijke implosie van Simon Axler, wordt het steeds gekker. Na incest en transseksualiteit krijgen we kinky sex en moord, plus een stalkende lesbienne en een boze schoonmoeder waar Grimm en Wolkers nog een puntje aan kunnen zuigen. Dieptepunt is een triootje met twee vrouwen en een voorbinddildo dat eerder leest als een gratuite oudemannenfantasie dan als een structurele bijdrage aan een diepmenselijke tragedie.

Roth zou Roth niet zijn als hij dit soort onzinscènes niet zou afwisselen met schitterend geschreven passages en filosofische bespiegelingen – zelfs in deel 2 en 3 van De vernedering. Als Axler tegen het eind van het boek zelfmoord overweegt in de kamer van de vrouw die hem de bons gaf, bedenkt hij zich: ‘Pegeen was de schuldige niet. De mislukkingen waren de zijne, evenals de verwarrende levensgeschiedenis waaraan hij was vastgenageld.’ En zestig bladzijden eerder krijgt hij van Pegeen een eerlijk en voorspellend antwoord op de vraag of ze altijd zo berekenend is: ‘Het is geen berekening. Het is nastreven wat je wilt. En niet nastreven wat je niet meer wilt.’

De vernedering begint als een boek over angst, en daarmee heb je ook meteen het beste gedeelte gehad. Misschien omdat Roth iets van zijn eigen angst om zijn literaire vermogen te verliezen in dat eerste deel heeft weten te leggen. Daarna lijkt hij niet meer te hebben geweten hoe hij verder moest. Terwijl ik in stijgende verwarring de laatste honderd bladzijden las, moest ik steeds denken aan wat hij vorig jaar tongue-in-cheek in het NRC Boeken-interview zei: „Soms ben ik net als Zuckerman, die in Exit Ghost klaagt dat hij niet zich niet kan herinneren wat hij de vorige dag geschreven heeft.” Laten we hopen dat het een kortstondige terugval is.

Lees het interview met Roth in NRC na op nrcboeken.nl

Philip Roth: De vernedering Vertaling Babet Mossel. De Bezige Bij, 143 blz. € 16,90 (geb.). De Engelse editie is verschenen bij Vintage, € 20,- (geb.)