'Ook het Westen verloor een wereld'

‘Welk boek voor mij onlosmakelijk verbonden is met ‘Die Wende’? Tot vorige week zou ik u hebben gezegd Der Turm, van Uwe Tellkamp. Maar na toekenning van de Nobelprijs 2009 ben ik Herta Müllers Atemschaukel gaan lezen; een fabelachtig goed boek, dat me aan het twijfelen heeft gebracht.

Der Turm laat de banaliteit zien. Mensen wonen in gevangenissen, maar zien nauwelijks nog dat het een gevangenis is. Het systeem glipt als een sluipmoordenaar je hoofd in. Een wereld op maar drie uur rijden van Enschede. De cultuurloosheid, bij elkaar op de koffie gaan, jaloers zijn: het dagelijks leven heeft Uwe Tellkamp goed beschreven. Bij Herta Müller zijn het de verschrikkingen van Siberië, de bekende harde kant. In literaire zin uitdagender dan Solzjenitsyns Goelag Archipel.

Maar als ik dan toch moet kiezen, kies ik Der Turm. De alledaagse kant van het kwaad is het gevaarlijkst, niet de uitwassen. Tellkamp toont de totale werking van het systeem. Het meest adembenemende is de dagelijkse normaliteit van onvrijheid in een totalitaire samenleving.

Beide auteurs laten zien hoe het individu vermalen raakt in het systeem. De vrijheid – daar zit ons probleem nu niet. Ons probleem is dat we houvast kwijt zijn. Er is Ostalgie én Westalgie. Ook het Westen heeft een wereld verloren. Een Europese Unie met zes landen was herkenbaar. Na de val zijn dingen gaan verschuiven. De Talibaan, die nu de grote vijand is, was in de jaren tachtig nog de grote vriend van Amerika. Sommige partijen trekken daar profijt van. De dichotomie geeft houvast, maar als je die verabsoluteert vermaal je het individu.’

(Interview door Leonhard de Paepe)

Frans Timmermans is staatssecretaris van Buitenlandse Zaken