Nikita Chroesjtsjov, toerist

Door een reeks misverstanden kwam Chroesjtsjov in 1959 in de VS terecht. Zijn oordelen hagelden over het vrije Westen.

Peter Carlson: K Blows Top. A Cold war Comic Interlude Starring Nikita Khrushchev, America’s Most Unlikely Tourist. Public Affairs, 327 blz. € 25,-

‘Ik ben niet naar de Verenigde Staten gekomen voor een beter begrip van Amerika. Dankzij ons marxistische onderwijs weten we al alles van Amerika wat voor ons van belang is.” Met deze woorden begroette Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov zijn reisgids, de Amerikaan Henry Cabot Lodge, na zijn aankomst in Washington op 15 september 1959.

Chroesjtsjov zag met zijn 13-daagse verblijf in het kapitalistische Amerika een lang gekoesterde wens in vervulling gaan. Zoals menigeen die de Verenigde Staten voor het eerst bezoekt, had hij al een helder beeld van het land voordat hij er één stap had gezet. Maar desondanks brandde hij van nieuwsgierigheid.

Chroesjtsjov had er zin in, zijn Amerikaanse gastheren minder. Het bezoek berustte in feite op een misverstand, zoals journalist Peter Carlson in dit sprankelende boek aantoont. In november 1958 had Chroesjtsjov het vertrek binnen zes maanden uit West-Berlijn geëist van de westerse troepen. Deze vormden, aldus de Sovetleider, ‘een kwaadaardige tumor’ in het destijds communistische Oost-Duitsland. Amerika, Groot-Brittannië en Frankrijk – landen met soldaten in West-Berlijn – waren vanzelfsprekend niet van plan toe te geven aan dit ‘ultimatum’. Wat te doen? President Dwight Eisenhower had een plan: hij nodigde Chroesjtsjov uit voor een topontmoeting, op voorwaarde dat deze inbond in de kwestie Berlijn. Dat gebeurde niet, maar door een misverstand tussen Eisenhower en een van zijn onderministers ontving de Rus toch een uitnodiging. Hij ging er gretig op in.

Chroesjtsjov werd door Eisenhower gekoppeld aan de gematigde VN-vertegenwoordiger Lodge in plaats van aan een hardliner, vicepresident Richard Nixon, zoals hij eerst van plan was. Een gelukkige keuze: de boomlange Lodge en de gezette Chroesjtsjov vormden, in de woorden van Carlson ‘een koude oorlogsversie van Laurel & Hardy of Abbott & Costello’.

De toon van hun relatie werd gezet tijdens hun eerste ontmoeting. Chroesjtsjov merkte op dat Lodge en hij het tijdens de Tweede Wereldoorlog allebei tot generaal hadden geschopt, maar dat zijn rang hoger was geweest dan die van de Amerikaan. ‘Daarom bent u mijn ondergeschikte,’ aldus Chroesjtsjov, ‘en ik verwacht dat u zich daarnaar zult gedragen.’ Lodge speelde het spel mee. Hij salueerde: ‘General Lodge, reporting for duty, sir!’

De reis voerde Chroesjtsjov en zijn gezin van Washington naar de Westkust, Hollywood en IBM, naar een maïsboerderij in Iowa en het presidentiële buitenverblijf Camp David. Hij was niet onder de indruk van New York; alle wolkenkrabbers leken volgens hem op elkaar. De selfservice in de kantine van een computerbedrijf kon de altijd hongerige Sovjetleider wel bekoren. Raketten, asfalt en schoenen uit Rusland waren zijns inziens van betere kwaliteit. Daar stond de superieure smaak van Amerikaanse chocola tegenover.

Kritiek op het communistische systeem door journalisten en lokale politici veroorzaakten woedeaanvallen bij de licht ontvlambare Chroesjtsjov. Tijdens een lunch in Californië dreigde hij Amerika zelfs voortijdig te verlaten omdat hem de toegang tot Disneyland was ontzegd, naar verluidt omdat agenten zijn veiligheid er niet konden garanderen. Acteur en latere president Ronald Reagan weigerde in Los Angeles aan te schuiven bij de lunch, onder het mom dat hij ‘geen vriendschap wilde sluiten’ met Chroesjtsjov.

Actrice Marilyn Monroe was wel van de partij; ze had voor de gelegenheid een jurk met diep decolleté aangetrokken. Hoe voelde het om door een dictator te worden aangestaard? Daarover gaf Monroe drie verklaringen. Meteen na de lunch zei ze dat ze hem ‘terloops’ had meegedeeld dat ze was getrouwd: ‘Mijn echtgenoot Arthur Miller, doet u de groeten.’ Later beweerde ze dat hij ‘haar had aangekeken zoals een man kijkt naar een vrouw’. Tegen haar huishoudelijke hulp was ze minder flatterend over K, zoals de Amerikaanse pers hem noemde: ‘Hij was dik en lelijk en had wratten op zijn gezicht en hij snauwde. Wie wil er nou een communist zijn, met zo’n president?’

De reis van Chroesjtsjov was ook een mediaspektakel. Honderden journalisten volgden de Sovjetleider van kust tot kust. Hij genoot, greep voor het oog van de camera een kalkoen bij z'n poten op een boerderij in Maryland en gaf spontaan zijn horloge aan een fabriekswerker, in ruil voor diens sigaar. Carlson noemt hem een geboren acteur die ‘intuïtief' zou hebben aangevoeld dat ‘de wereld op het punt stond te veranderen in één grote televisiestudio’. Minder uit de verf komt Carlsons conclusie – overgenomen van de voormalige columnist van The New York Times, Scotty Reston – dat de horde journalisten zélf het verhaal werd. Een voorbode van een pseudo-event (de term van historicus Daniel Boorstin) was de reis van Chroesjtsjov toch niet.

Na terugkeer op Sovjetbodem werd Chroesjtsjov enthousiast onthaald door 17.000 opgetrommelde burgers. Zijn reis was succesvol geweest, aldus K. Hij wist nu dat president Eisenhower oprecht was in zijn wens om een einde te maken aan de Koude Oorlog. Helaas waren er ook ‘krachten van het kwaad’ actief in Amerika. Zijn oplossing? ‘Deze duivels moeten worden gebakken in een pan.’ Deze opmerking werd volgens de krant Pravda ontvangen met gelach en een langdurig applaus. Daarmee werd dit even bizarre als komische intermezzo in de Koude Oorlog afgesloten. Een paar maanden later werd U-2 spionagepiloot Francis Gary Powers neergeschoten boven Sovjetgrondgebied. Toen was het weer menens.