Hè, ben jij mijn vader helemaal niet?

Op tv uitvinden wie je vader is: het kan bij de NCRV. Maar in het programma DNA Onbekend staat vooral de NCRV centraal, niet de deelnemers, meent Martine Delfos.

De televisie is langzamerhand aan het sterven. Jongeren zitten massaal op internet, nauwelijks meer voor de tv. De groep kijkers wordt steeds ouder. Televisiemakers moeten dus wel alles uit de kast halen om kijkers aan zich te binden, desnoods het ungesundes Volksempfinden. De NCRV heeft nu een nieuwe variatie op een bekend thema: je verlustigen aan het pijnlijke geheim van een ander. Het programma DNA Onbekend, gepresenteerd door Caroline Tensen, is de jongste telg uit het we-binden-de-kijker-geslacht. Dit programma – waarin mensen via DNA-onderzoek publiekelijk horen of hun familie hun familie is – beleefde gisteren zijn eerste uitzending. Over de kijkcijfers maak ik me geen zorgen. Wel over het verder ontwikkelen van het ungesundes Volksempfinden en vooral over de betrokkenen.

Maak je geen zorgen, wordt ons echter voorgehouden: de deelnemers hebben zich zelf aangemeld, er is aan hen gevraagd of ze op tv willen en ze hebben ja gezegd tegen alles wat uitgezonden wordt. Ethiek van de koude grond. Het punt is: de mens is niet in staat zijn emoties van de volgende dag te voorspellen. De deelnemer die ja zegt, weet niet waar hij of zij ja tegen zegt. In mijn praktijk als psycholoog heb ik het verscheidene malen meegemaakt: mensen die op zoek gingen naar de bodem van hun bestaan, hun afkomst. Als adoptiekind, als kunstmatig verwekt kind of als koekoeksjong verwekt door een andere vader. De laatste vraag is misschien wel de pijnlijkste. Het achterhalen van de waarheid is een zeer langdurig proces, dat pas met de jaren verwerkt kan worden. Het vraagt een zeer zorgvuldige voorbereiding en begeleiding. Bovendien staat de waarheidsvinding bol van politiek correct denken dat politiek correct voelen tracht af te dwingen. Is het wel correct om te weigeren mee te doen aan de waarheidsvinding, als – zoals bij de 21-jarige Thialda gisteravond – je stervende vader naar die waarheid verlangt? Er is weinig emotionele keuzevrijheid. In een therapeutisch proces kun je het tempo aanpassen, zodat het voor iedereen draaglijk wordt.

Je vader? Een relatie maak je niet op basis van DNA, dat is niet meer dan een bouwsteen. Je maakt de relatie door samen op te groeien, door een wezenlijk deel van je leven samen door te brengen, door een gezamenlijke geschiedenis te hebben. Met de vraag over ouderschap staat je wereld op z’n kop. Bij de DNA-test wordt de bodem onder je voeten weggehaald, wat de uitslag ook is.

Voor alle duidelijkheid: het is een groot goed dat een DNA-test uitsluitsel kan geven daar waar de vraag ligt en het antwoord verwerkt kan worden. Maar dit proces samenballen in een vorm waarin het publiek vermaakt wordt, kan wezenlijke schade aanrichten bij de betrokkenen. Die schade, daar kies je niet voor. Wat als jij als opvoedvader geen antwoord wilt? Wat als jij je nooit iets afgevraagd hebt? Hoe sterk moet je in je schoenen staan om nee te zeggen tegen de DNA-test? Hoe sterk moet je in je schoenen staan om nee te zeggen tegen de tv? Een programma als DNA Onbekend is geen verkenning van de ethiek, het is het gebruiken van de grenzen van de ethiek zodat kijkers geboeid raken. Ik kan me geen ideële redenen voorstellen bij dit soort programma’s. Een grondige kennis van de menselijke psychologie en de specifieke problematiek van onzeker ouderschap leert al snel dat het proces van de betrokkenen centraal moet staan. Nu staat de kijker centraal: hij wordt van cliffhanger naar cliffhanger tevreden gesteld, volgens de dynamiek en eisen van de hedendaagse televisie. Tot in de details van de motoriek van Caroline Tensen en de intonatie van haar stem zie je dat de kijker centraal staat. Daar is niets op tegen, het is tv, maar dat mag niet hoger staan dan de menselijke belangen.

En dan verraadt het programma zich. Tensen houdt aan het einde de spanning er nog even in. En voordat ze de envelop openmaakt zegt ze triomfantelijk tegen Thialda en haar al dan niet biologische ouders: ‘Ónze DNA-test geeft uitsluitsel!’ Een vergissing? Nee, bij tweede deelnemer Ton iets minder triomfantelijk (wist ze het dan toch van tevoren?) zegt ze opnieuw ‘ónze DNA-test’. De NCRV staat centraal, hoe hadden we anders kunnen denken? Overigens staat in een uitslagbrief van een DNA-test nooit ‘100 procent’.

Stel je voor: je ziet dit op je elfde, de leeftijd waarop velen voor zichzelf een andere afkomst verzinnen. Een zeer persoonlijk proces dat je als kind zelden deelt met anderen. Hoe houd je de storm in je nog zo onontwikkelde hoofd in bedwang? DNA Onbekend is het zoveelste programma dat werkt als het verhaal van de tovenaarsleerling: je zet iets aan waarvan je de gevolgen niet kunt overzien en niet weet hoe je dat kunt stoppen.

Martine Delfos is een zelfstandig gevestigd psycholoog.