Een avontuur, maar met wildwestregels

Kraakwachten zijn geen huurders.

En dat heeft zo zijn consequenties.

In de zaal waar vroeger de cijferberichten over werkloosheid en handelsstromen werden gedrukt, verzorgt Wilma Schumm (65) nu een cursus keramisch boetseren. Iets verderop in de gang, in de kantoorkamers 1.069 en 1.069-B, restaureert Jessica Melis (34) een antiek dressoir.

Augustus vorig jaar verhuisde het Centraal Bureau voor de Statistiek in Voorburg naar een nieuwbouwpand. Sindsdien wacht het enorme kantoor op een nieuwe bestemming. Maar het staat niet leeg. Camelot, één van de grootste antikraakbureaus van Nederland, heeft er 46 kunstenaars en ondernemers geplaatst om verloedering en vandalisme te voorkomen. En natuurlijk kraken.

Kraken is binnenkort bij wet verboden. Maar dat betekent niet dat antikrakers zullen verdwijnen. Antikraak is populair bij vastgoedeigenaren die verloedering van hun leegstaande huis, kantoor of vuurtoren willen tegengaan. Het is ook populair bij jongeren die weinig geld hebben voor woonruimte.

Maar er zijn keerzijden. Kraakwachten zouden wurgcontracten moeten afsluiten waarin hun recht op privacy en huisvrede nodeloos wordt ingeperkt, stellen critici. Ze tekenen vrijwillig, zeggen antikraakbureaus. En ze wonen gratis.

De kunstenaars in het voormalige CBS-gebouw zijn het toonbeeld van tevreden kraakwachten. „Het is goedkoop en ruim”, zegt Jessica Melis. Ze had eerst een atelier in Den Bosch. „Ik moet hier nog een klantenbestand opbouwen en dan is het fijn om niet al te veel kosten te maken.” Ook Wilma Schumm is tevreden. „Ik geef twee keer per week cursussen op inloopbasis. Doordat hier meerdere kunstenaars bij elkaar zitten is er altijd toeloop.”

Het is mogelijk dat ze op stel en sprong moet verhuizen, met haar grote oven. Camelot, de beheerder van het pand, kan eisen dat de antikrakers binnen twee weken vertrekken. „Maar dat weet je van tevoren”, zegt Schumm.

Een kraakwacht is geen huurder en dat heeft gevolgen. In de regel betalen antikrakers een relatief klein bedrag (zo’n 170 euro per maand) voor gas, water, licht en administratiekosten. Door deze bruikleenconstructie genieten kraakwachten geen huurbescherming. De eigenaar of beheerder van een pand kan hen zonder opgaaf van reden sommeren weg te gaan.

„Antikraak is een avontuur”, zegt Joost van Gestel, medeoprichter en directeur van Camelot, terwijl hij door de verstilde gangen van het CBS-kantoor loopt. „Je woont of hebt een werkplaats voor erg weinig geld. Maar het is onzeker. Wie daar niet tegen kan, moet niet voor antikraak kiezen.”

Niet alle antikrakers willen avontuur. Zij willen gewoon goedkoop wonen. Neem de bewoonster (22) van een witgepleisterd arbeidershuisje in Culemborg. Ze wil niet met haar naam in de krant, want contact met de pers is tegen de regels van haar antikraakcontract. Ze heeft al een waarschuwing gekregen, omdat ze contact had opgenomen met de eigenaar van het pand. Ook dat is tegen de regels. Bij een volgende overtreding riskeert ze een boete – en uitzetting.

Ze vertelt hoe ze in het antikraakpand terecht kwam. Na een ruzie in haar vorige huurhuis moest ze snel woonruimte vinden. „In Utrecht is dat niet makkelijk, zeker niet met mijn budget. Ik combineer werk en studie en heb geen recht meer op studiefinanciering.” De woningbouwvereniging verwees haar door naar Ad Hoc, net als Camelot een antikraakbureau. „Het was een droom: een goedkoop en leuk huis.”

Maar ze vindt het geen succes. „Soms is het gewoon creepy.” De beheerder voert onaangekondigde controles uit, om te zorgen dat de kraakwachten de panden op orde houden. „Ik sliep uit na een avonddienst. Opeens stond er een man in mijn slaapkamer die mij met mijn voornaam aansprak ”, vertelt ze. Tijdens een andere controle stond haar vriend onder de douche. „Dat weerhield de controleur er niet van om de badkamer te inspecteren.” Controles vindt ze prima. „Maar niet zo: ik voel me niet veilig in mijn huis.”

Ad Hoc laat in een reactie weten dat controleurs altijd eerst kloppen voordat ze een woning betreden. De controleteams hebben jasjes van Ad Hoc aan. En als ze zelf de deur opendoen, „roepen ze Ad Hoc”, aldus een woordvoerder. Want, zegt hij: „Wij vinden het belangrijk dat onze bewoners zich op hun gemak voelen.”

En kraakwachten moeten niet alleen controles dulden. In hun contract staat ook dat softdrugs en feestjes verboden zijn. Bewoners mogen niet op vakantie zonder toestemming. Partners mogen niet „structureel” blijven slapen.

„Verantwoordelijke en volwassen bewoners zullen geen problemen krijgen met onze regels”, denkt Camelot-directeur Van Gestel. En die zijn noodzakelijk. „Natúúrlijk moeten wij controleren of een kantoor van 5.000 vierkante meter niet gebruikt wordt voor feesten. Eigenaren vragen ons ervoor te zorgen dat hun vastgoed in goede staat blijft.”

Gezeur, noemt ook advocaat Bernard Tomlow de klachten van de antikrakers. „Het heet pas huisvredebreuk wanneer iemand de woning betreedt zonder toestemming. Kraakwachten hebben toestemming gegeven in het contract”, zegt de advocaat, die geregeld huiseigenaren en woningbouwcorporaties bijstaat. „En als er een koper op de stoep staat, mag het pand niet naar marihuana ruiken. Dat is een zaak van goed fatsoen. Je gedragen is wel de minste tegenprestatie. Je mag gratis wonen, mazzel toch?”

Gratis is een relatief begrip. Zo wonen in het Westland een 22-jarige man en een 24-jarige vrouw samen in twee klaslokalen van een oude school – voor 350 euro per maand. Ook zij hebben geen toestemming om met de pers te praten en willen daarom niet met hun naam in de krant. Eerst was Alvast hun antikraakbeheerder. Vorig maand sloot de gemeente een nieuw akkoord, nu met Camelot.

Hoewel ze al in de school woonden, moesten ze opnieuw inschrijfgeld en plaatsingskosten betalen. En ze waren verplicht een brandveiligheids- en verdedigingspakket te kopen – inclusief blauwe spray om dieven mee te markeren. „We kwamen 1.000 euro lichter bij het kantoor van Camelot vandaan”, zegt de man, een IT’er.

Deze eenmalige kosten komen bovenop de 350 euro onkostenvergoeding die het tweetal maandelijks betaalt. Waarvoor is hun niet duidelijk: gas, water en licht worden door de eigenaar van het pand betaald. Maar volgens Camelot-directeur Van Gestel is die onkostenvergoeding reëel. „Wij zorgen dat een pand bewoonbaar is. Wij regelen dat gas, water en licht zijn aangesloten. We zorgen dat er badruimtes aanwezig zijn. En we hebben een servicedienst voor noodgevallen die 24 uur per dag bereikbaar is.”

Critici van het bruikleensysteem noemen de onkostenvergoeding echter verkapte huur. Advocaat Peter Commandeur heeft herhaaldelijk bij de rechter bruikleencontracten laten omzetten in huurcontracten, wanneer een antikraakbureau meer dan 100 euro onkostenvergoeding vroeg.

Maar veel zaken voor antikrakers doet Commandeur niet. Ze zijn bang, zegt hij. „In het contract van Camelot staat dat kraakwachten geen juridische stappen mogen ondernemen. Als ze naar de rechter stappen, zet het antikraakbureau ze op straat.”

Daarom moeten er heldere afspraken komen over de vergoedingen, vindt Hugo Priemus, emeritus hoogleraar Volkshuisvesting aan de TU Delft. „De antikraakmarkt is nu net het Wilde Westen.” De rechtspositie van kraakwachten moet beter, zegt hij. „Ook zij hebben recht op privacy en huisvrede.”

Nog bozer dan op het antikraakbureau, zijn de kraakwachten uit Culemborg en Westland op de gemeente en de woningbouwcorporatie: de eigenaren van hun panden. „Zij hebben een maatschappelijke taak”, zegt de kraakwacht uit Culemborg. „Ze moeten beter controleren hoe de antikraakbedrijven te werk gaan.”

Maar gemeenten en woningbouwcorporaties zullen die taak de komende jaren juist méér uitbesteden aan antikraakbureaus, voorspellen de bureaus.

„Nu al zijn tweederde van onze opdrachtgevers publieke instellingen”, zegt Van Gestel, de directeur van Camelot. Als de nieuwe kraakwet eenmaal in werking treedt, zijn gemeenten verplicht om leegstand te bestrijden. „Met name kleine gemeenten hebben daar de capaciteit niet voor”, zegt Van Gestel.

Hoogleraar Priemus is niet gecharmeerd van het idee dat corporaties en gemeenten het leegstandbeleid overlaten aan antikraakbureaus. Dat is raar, zegt hij, „gezien hun maatschappelijke verantwoordelijkheid”.

Vastgoedadvocaat Tomlow juicht het juist toe. Corporaties en gemeenten moeten inderdaad mensen met een zwakke positie op de woningmarkt beschermen, zegt de advocaat. „Maar is het hun taak om iedereen die op een bepaalde plek wil wonen een huis te geven? Nee. Daar moet je voor knokken.”

Heb je zelf goede en/of slechte ervaringen met antikraak? Deel ze op nrcnext.nl