‘Old boys’ in actie voor Groningen

De risico’s van de gaswinning in Groningen worden steeds groter. Regionale politici lobbyden in Den Haag voor financiële compensatie aan gedupeerde Groningers. Oud-minister Ben Bot bood hulp. Over hoe het ‘miljard van Max’ werd binnengehengeld.

Een tractor met een spandoek staat net buiten Loppersum geparkeerd. Later die dag, 17 januari, zou minister Kamp in het gemeentehuis van het dorp uitleg komen geven. Foto Kees van de Veen

1Januari 2013: Onheilstijding Bart van de Leemput komt de onheilstijding zelf brengen. De directeur van de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) is er speciaal voor door de sneeuw naar het provinciehuis in Groningen gereden. „Omfloerst en geserreerd” vertelt hij op vrijdagochtend 25 januari 2013 aan commissaris van de koning Max van den Berg en een D66-gedeputeerde dat er „problemen” zijn met de Groningse gaswinning. Minister Kamp (Economische Zaken, VVD) zal later die dag een brief sturen naar de Tweede Kamer.

De twee bestuurders horen de NAM- directeur beleefd aan en vragen niet verder. Pas laat op de avond dringt de boodschap door. De Groningse gaswinning brengt een ontoelaatbaar groot risico op aardbevingen, schrijft het Staatstoezicht op de Mijnen, mogelijk tot een kracht van vijf op de schaal van Richter. Omwille van de veiligheid moet de minister de gaskraan „zoveel als realistisch mogelijk” dichtdraaien.

Thuis in Winsum trekt PvdA-gedeputeerde William Moorlag wit weg als hij de brief van Kamp leest. Hij belt commissaris Van den Berg en zijn collega-gedeputeerde. „Dit is overrompelend”, concluderen de drie. Dat er iets aan de hand is, weten ze sinds de aardbeving van Huizinge, in de zomer van 2012. Maar de situatie blijkt alarmerender dan gedacht. Hoe veilig zijn de Groningers nog? Welke bedrijven gaan zich nog vestigen in een regio die kampt met krimp, werkloosheid en steeds zwaardere aardbevingen?

Tijd voor een aanvalsplan, besluiten de bestuurders. Moorlag, een oud-vakbondsleider met een imponerend postuur en een talent voor whealing and dealing, belooft zijn partijgenoten in de Tweede Kamer op sleeptouw te nemen. Groningen is sinds mensenheugenis een rood bolwerk, ze kunnen niet om de provincie heen.

Die maandagochtend om 7.30 uur mailt de PvdA-gedeputeerde een notitie van twee kantjes naar Diederik Samsom en drie andere PvdA-Kamerleden: energie-expert Jan Vos en de Groningers Tjeerd van Dekken en Henk Nijboer. Waarom, schrijft Moorlag, wordt in Groningen het ‘voorzorgsprincipe’ uit de Mijnbouwwet losgelaten – je mag alleen gas winnen als dat geen risico met zich meebrengt voor mens en milieu – terwijl dit wél het uitgangspunt is bij gaswinning onder de Waddenzee? Zijn pleidooi: repareer alle schade, verstevig de gebouwen en geef Groningen een „robuust gebiedsfonds”, naar analogie van het Waddenfonds.

Donderdag 9 februari 2013 om 00.19 uur bij Zandeweer: een beving van 3.2 op de schaal van Richter

2Februari 2013: Het miljard van Max Met Moorlags pleidooi hopen de Groningse provinciebestuurders, burgemeesters en de dijkgraaf de Haagse politici wakker te schudden. Dezelfde week nog hamert PvdA-commissaris Max van den Berg op „gebiedscompensatie” tijdens een ondernemersontbijt met premier Mark Rutte. Een dag later noemt hij tegenover RTV Noord een bedrag van „minstens een miljard euro”.

Het „miljard van Max” valt coalitiegenoot VVD rauw op het dak. De liberalen geloven in de kracht van de markt, niet in sommen geld van de overheid. Dit is een lobby van PvdA-regenten, smaalt Kamerlid Betty de Boer uit Groningen. Haar collega-VVD’er, energiewoordvoerder René Leegte, noemt het compensatieplan „uitermate onverstandig en belachelijk”.

Ook de eigen PvdA neemt afstand van de claim. „Als we niet oppassen zijn we terug bij Calimero”, schrijft burgemeester van Groningen Peter Rehwinkel in deze krant. „Het doet geen recht aan de Groningers”, beaamt Kamerlid Jan Vos in de Volkskrant. „Terecht claimen ze een vergoeding voor de geleden schade, maar het zijn geen geldwolven.”

Intussen geeft minister Kamp geen krimp. Voordat er over de Groningse gaswinning besloten wordt, is er meer onderzoek nodig, vindt hij. Bijvoorbeeld naar de toekomstige sterkte van de bevingen en de gevolgen voor de schatkist. En dat kost al gauw een jaar. De Tweede Kamer gaat schoorvoetend akkoord.

Woensdag 3 juli 2013 om 1.04 uur bij Garrelsweer: een beving van 3.0 op de schaal van Richter. Later die dag bezoekt minister Kamp Groningen.

3Zomer 2013: Een explosief mengsel Het plan is „een vastloper” geworden, concluderen de Groningse bestuurders. Ze kiezen in april de vlucht naar voren. In plaats van te wachten op de onderzoeken van Kamp zetten ze zelf een ‘commissie van wijzen’ aan het werk. Voorzitter wordt PvdA’er Wim Meijer, die aan de basis stond van het Waddenfonds. Andere leden: ‘milieumannen’ Ed Nijpels (VVD) en Pieter van Geel (CDA). Ze moeten uitzoeken hoe Noordoost-Groningen gecompenseerd kan worden voor de aardbevingen als gevolg van gaswinning.

De commissieleden „schrikken zich rot”. Binnenskamers krijgen de Groningse burgemeesters en provinciebestuurders onder uit de zak: ze hebben te lang met de rug naar de bevolking gestaan. De 150.000 bewoners van het aardbevingsgebied lijden materiële en immateriële schade, voelen zich onveilig en zijn vijftig jaar buiten de gaswinning gehouden. „Samen met de gevoelens van wantrouwen jegens NAM en rijksoverheid”, schrijft de commissie later „vormt dat een potentieel explosief mengsel.”

Bovendien blijft de bodem beven. Bij elke schok – het KNMI registreert er in 2013 zo’n 120 – loopt in Groningen de spanning op. Terwijl de NAM huizen met stutten en steigers verstevigt en enkele gezinnen evacueert, zitten bewoners gevangen in hun eigen huis, vol scheuren en onverkoopbaar. Gedupeerde John Lanting uit Uithuizermeeden – niet te verwarren met de blijspelacteur– richt de actiegroep Schokkend Groningen op. „Als de NAM mij geld geeft, ben ik hier weg”, roept hij op bijeenkomsten in dorpshuizen en achterafzaaltjes. Het wachten is op de zware klap, de eerste gewonden.

Woensdagochtend 4 september 2013 om 3.33 uur bij Zeerijp: een beving van 2,8 op de schaal van Richter

4November 2013: Geen geld, maar emoties De lusten en de lasten van de gaswinning moeten eerlijker verdeeld worden, schrijft de commissie-Meijer op 1 november. Voor de komende twintig jaar moeten de NAM en het Rijk 895 miljoen investeren in Noordoost-Groningen. En, let op: dat staat los van het bedrag dat het gaswinningsbedrijf sowieso al kwijt is aan het herstel van de schade en het versterken van gebouwen. „Dat is schadeplicht.”

Op aandringen van commissaris Van den Berg scharen bedrijven, bewonersorganisaties en boeren zich achter het advies en ook de Tweede Kamer reageert positief. Zo wordt het rapport „een gamechanger”. De provincie heeft het initiatief weer terug. De vraag is nu: hoe kom je tot een goed kabinetsbesluit? Dat vereist meer dan alleen een lijntje met de Haagse PvdA-fractie, partijleider Samsom en PvdA-minister Dijsselbloem van Financiën. Er is een „onafhankelijk” kwartiermaker nodig die niet uit Groningen komt en geen banden heeft met coalitiepartijen PvdA en VVD of de gedoogpartijen D66, ChristenUnie en SGP.

Max van den Berg benadert CDA’er Ben Bot, oud-minister van Buitenlandse Zaken. Ze kennen elkaar uit Brussel, de jaren negentig – Van den Berg was europarlementariër en Bot permanent vertegenwoordiger bij de Europese Unie. Van den Berg vraagt Bot of hij „urgentiebesef” voor Groningen wil kweken in Den Haag.

Bot voelt daar wel voor. Hij werkt tegenwoordig voor een deftig lobbykantoor in Den Haag. In november gaat hij op de hoofdrolspelers af. Hij praat met Van de Leemput van de NAM. En hij spreekt met de president-directeur Nederland van multinational Shell, naast ExxonMobil de andere aandeelhouder van het gaswinningsbedrijf.

Die Shell-directeur is PvdA’er Dick Benschop. Bot kent hem nog uit de tijd dat Benschop staatssecretaris van Europese Zaken was. Benschop is dan al benaderd via het old boys network van de PvdA. Zo kreeg hij een telefoontje van commissievoorzitter en partijgenoot Wim Meijer. Die wilde weten of Shell bereid is de regio economisch verder te helpen, zoals DSM investeerde in Limburg na de sluiting van de mijnen. Maar daar voelde Benschop niets voor. Meijer: „Hij zei: Shell voert geen regionaal economisch beleid. Dat is de eerste verantwoordelijkheid van de overheid.” Die incasseert 90 procent van de aardgasbaten.

Bot ontvangt Benschop en Van de Leemput apart van elkaar op zijn kantoor aan het statige Lange Voorhout in Den Haag. Aanvankelijk sputteren beide mannen tegen. Bijna een miljard aan schadevergoeding en investeringen – dat is veel. Maar Bot maakt handig gebruik van berichten over verhitte gemoederen in Groningen. „U moet oppassen dat het niet escaleert”, zegt hij: „We kunnen het kabinet beter voor zijn.” Bovendien: het gaat niet om geld maar om emoties, houdt hij de twee captains of industry voor. „Groningers zijn bang dat er bij de volgende beving een stuk muur op hun slapende kinderen valt. Die gevoelens zijn oprecht en dat argument heb ik natuurlijk gebruikt”.

Woensdag 27 november 2013 om 00.55 uur bij Appingedam: een beving van 2.0 op de schaal van Richter

5December 2013: ‘Je’ en ‘jij’ Henk Kamp zit ondertussen niet stil. De minister van Economische Zaken heeft met veeleisende partijen rekening te houden. Met de toezichthouder die een veiligere gaswinning eist. Met de Groningers die uit zijn op geld en genoegdoening. Met minister van Financiën Dijsselbloem, die geen nieuwe tegenvallers voor de schatkist wenst – het terugdringen van het begrotingstekort is dé centrale opdracht van dit kabinet. En met de NAM en diens aandeelhouders Shell en ExxonMobil, die weten dat ze niet onder schadeherstel en versterkingen uitkomen en tegelijk graag zien dan het Rijk zo veel mogelijk kosten op zich neemt.

Maar Henk Kamp is een pragmaticus, bedreven in het sluiten van deals. Hij kent zijn dossiers tot in de kleinste details. Voor hem staat vast dat er extra geld moet naar de aardbevingsregio in Groningen. Zijn ambtenaren hebben een lijn met de Groningse burgemeesters en provinciebestuurders. De financieel-economische ‘vierhoek’ van het kabinet heeft hij klaar gemasseerd voor een mogelijke deal.

Met NAM en zijn aandeelhouders onderhoudt Kamp ook nauw contact. Sinds januari vorig jaar heeft hij zeker vijf ontmoetingen gehad met Shellbaas Dick Benschop en bijna vijftien met Van de Leemput. Ook de allerhoogste Shellbaas, de Zwitser Peter Voser bemoeit zich met het dossier. Kamp spreekt hem uitvoerig, onder meer in de marge van een energieconferentie in het Groninger Museum. „Shell en NAM kenden hun verantwoordelijkheid,” zegt Kamp. „Ze hebben nooit gezegd: we willen niet betalen.”

De noodzaak te compenseren wordt nog sterker wanneer rond de jaarwisseling een ander acuut Gronings dossier op Kamps bord belandt. Aluminiumsmelter Aldel in Delfzijl, aan de rand van het aardbevingsgebied, dreigt failliet te gaan, 400 werknemers verliezen mogelijk hun baan. Dat onderstreept de kwetsbaarheid van de regio. Als tegelijkertijd blijkt dat de NAM tegen het veiligheidsadvies van de toezichthouder in een recordhoeveelheid Gronings gas heeft opgepompt, slaat de vlam in de pan. Boze Groningers gaan de straat op, commissaris Max van den Berg houdt een emotionele nieuwjaartoespraak: „We zijn ‘t zat (…) er moet nu gehandeld worden”.

Na een telefoontje ontmoeten Kamp, Van den Berg en Moorlag elkaar op 9 januari in viersterrenhotel ’s Gravenhof in Zutphen, de woonplaats van de minister. De sfeer is informeel. Kamp en Van den Berg zeggen ‘je’ en ‘jij’ tegen elkaar: ze zaten allebei op het Carmellyceum in Oldenzaal, bestierd door de paters Karmelieten. Op een schoolreünie in september spraken ze elkaar nog over ‘Groningen’.

Henk Kamp vertelt dat hij met gaswinningsbedrijf NAM overeenstemming heeft bereikt over compensatie. Er is 1,2 miljard euro beschikbaar voor Noordoost-Groningen. NAM gaat de schade herstellen en de gebouwen verstevigen. En er ligt zo’n 200 miljoen klaar om de leefbaarheid en de economie in de regio vooruit te helpen.

Moorlag en Van den Berg willen dat de investeringen overeenkomen met die uit het advies-Meijer en staan erop alle maatregelen zwart op wit vast te leggen. In een bestuursakkoord tussen kabinet, NAM en de Groningse provincie en gemeenten. Anders pikt de bevolking dat niet. „Het wantrouwen is groot. Het vertrouwen moet hersteld.” Goed, zegt Kamp, maar dat moet dan meteen dit weekend. Komende week besluit het kabinet over de gaswinning in Groningen.

610 januari 2014: Op neutraal terrein Op vrijdag 10 januari schuiven de onderhandelaars aan tafel. Dat gebeurt op neutraal terrein, in het Van der Valk Hotel in Wassenaar. Namens Groningen zijn er „lettervreter” Moorlag en burgemeester Emme Groot van Delfzijl. De NAM heeft projectleider Margriet Kuijper afgevaardigd, op zaterdag schuift ook directeur Bart van de Leemput aan. Het ministerie van Economische Zaken wordt vertegenwoordigd door de directeur-generaal Energie, Mark Dierikx.

„De koppen stonden goed en wij speelden met wit”, vertelt Emme Groot. De onderhandelaars nemen de voorbereide tekst van de Groningers als uitgangspunt. Die tekst wordt met een beamer op de muur geprojecteerd en regel voor regel uitonderhandeld. Twee pijnpunten doemen op: de looptijd van vijf jaar en een tekort aan harde euro’s voor leefbaarheid en economie in Noordoost-Groningen. Na ruggespraak met Kamp – „ik ben nu eenmaal een control freak” – en Van den Berg ligt er zondagnacht een tekst. Tevreden arriveren de Groningers om 03.45 thuis. „We kunnen aan het bier.”

De financiering blijkt cruciaal. Niet de rijksoverheid maar de NAM draait in eerste instantie op voor de 1,2 miljard. Tegen minister Dijsselbloem kan Kamp zeggen: NAM betaalt. En tegen NAM: het Rijk neemt 720 miljoen voor zijn rekening. Dat volgt uit de exploitatieafspraken over het gasveld die in de jaren ’60, lang voor de aardbevingen, zijn gemaakt. De Staat betaalt 64 procent van de bedrijfskosten.

Maar later die week haakt gaswinningsbedrijf NAM alsnog af, na gemor van juristen en de beide aandeelhouders Shell en ExxonMobil. Kamps ambtenaren trekken en duwen. Uiteindelijk garandeert NAM in een eenregelig briefje, gedateerd 17 januari, het akkoord te zullen uitvoeren en financieren. Kamp kan leven met deze ongewone constructie.

717 januari: Na de lasten nu ook lusten Op vrijdagmiddag 17 januari maakt de minister het gasakkoord bekend. Hij is er voor afgereisd naar Loppersum, hartje bevingsgebied, waar Schokkend Groningen met boeren op trekkers actievoert. Omwille van de veiligheid, vertelt de minister, komen de vijf boorputten rondom Loppersum de komende drie jaar nagenoeg stil te liggen. De NAM moet zich houden aan een jaarlijks productieplafond. En er is 1,2 miljard euro beschikbaar voor de Groningers. Met dat geld kunnen ze schade herstellen en gebouwen, huizen, pijpleidingen en 106 kilometer aan zwakke dijken versterken. En de economie en de leefbaarheid van de regio vooruit helpen. Dat levert 3.000 banen op.

De Groningse bestuurders halen opgelucht adem. Het ‘miljard van Max’ is er toch gekomen. Naast de lasten van de gaswinning komen nu ook de lusten naar Loppersum. De Groningers gaan ervan uit dat door hun voortvarende optreden een precedent is geschapen: het kabinet zal niet meer besluiten over de Groningse gaswinning zonder de bestuurders daarbij te betrekken.

Of met het miljard ook de steun van de Groningse bevolking terugkeert, is nog de vraag. Afgesproken is dat de burgers zelf meepraten over de schadeafwikkeling, de economische maatregelen en het geld. Maar echt warmlopen daarvoor doen ze nog niet. Schokkend Groningen blijft actievoeren: John Lanting gaat „niet aan tafel met bestuurders en de NAM die ons jarenlang belazerd hebben.” De Groninger Bodembeweging wil eerst de 1.700 leden raadplegen voordat ze aanschuift.

De bestuurders in Groningen weten: als de dialoog met de burgers mislukt, is de kans groot dat de provincie ten prooi valt aan „een bedelcircus van belangenclubs”. En daar win je het vertrouwen van de bevolking nooit mee terug.

Rustig wordt het nog niet in Groningen.

Donderdagochtend 13 februari, 3.13 uur, bij Leermens: een beving van 3.0 op de schaal van Richter